La clemenza di Tito: exhilarating performance by Teodor Currentzis & musicAeterna

Paula Murrihy & Florian Schuele (c) Ruth Walz

Classical music matters again. At least judging from the protests against the Stockhausen retrospective Aus Licht and the fierce polemics about the interventions of opera directors. Thus La clemenza Di Tito by Teodor Currentzis and Peter Sellars caused controversy even before its Dutch premiere. They scrapped most of the recitatives and added music from Mozart’s Mass in c minor, among others.

‘A disgrace!’ cried opera fundamentalists without having heard a single note. Their irreconcilable attitude is at odds with Mozart’s own message: forgive even your own murderer. This co-production of Dutch National Opera, Salzburger Festspiele and Deutsche Oper Berlin received a jubilant first night at the Amsterdam Music Theatre on the 7th of May.

Music offers compassion and hope

‘Music can teach us to love, forgive, help, show pity and compassion, cherish hope’, Currentzis had previously told me. According to him, Mozart has an eye for our human weaknesses. He shows us the ‘asymmetrical beauty of our lives’ and is therefore ‘a contemporary composer’. And he is right. Our society is in great need of generosity and forgiveness.

Peter Sellers emphasizes the topicality of the libretto Caterino Mazzolà concocted for Mozart from an older model. The Roman Emperor Tito gives away his wealth to victims of a natural disaster and a fire. Sellars presents them as a group of ragged immigrants. He is often accused of seeking far-fetched connections with the present, but this staging is spot on.

In Mozart’s case, Emperor Tito had to give up his beloved Berenice because she was not a Roman citizen, but a native from Judea. In Sellars’ direction she is a Palestinian. He presents Sesto and his sister Servilia as two refugees who are invited by Tito to build a new life in Rome. He appoints the aristocrat Vitellia as their guide and mentor.

Suicide bomber

However, she was once rejected by the emperor and urges Sesto to kill him – as a suicide bomber. After an endless series of entanglements and a failed attack on his life, Tito forgives his assailants. Unlike in Mozart’s original he then dies, after which the opera ends with his Maurerische Trauermusik. Although appropriate, I would have preferred to hear the original finale here. Yet the other inserted fragments are aptly chosen.

For example, the formidable choir of musicAeterna sings ‘Benedictus qui venit’ from the Mass in c minor when Tito generously welcomes the asylum seekers. The cheerful singing fits in seamlessly with the festive atmosphere. However, this tilts when the members of the choir suddenly move into the hall. A not all too subtle but striking reference to the hordes of victims of poverty and violence that threaten to flood us. When Servilia rejects Tito’s marriage proposal and he thanks her for her honesty, we hear the exuberant ‘Laudate’.

Updated version

With such interventions, Sellars and Currentzis make the complex story recognizable. It is a mystery to me why critics would take offence at this. Mozart himself asked his librettist to drastically cut back the version of Pietro Metastasio’s 60-year-old text. Mazzolà cut the opera back from three to two acts and replaced solo recitatives with duets and trios. Why should performers not be allowed to make a revamped version over two centuries later?

Dynamic nuances

‘I only do what the composer wants’, Currentzis said in the aforementioned interview. Though, naturally, he presents his vision, I believe him. It is pure pleasure to hear how accurately and passionately he guides his own musicAeterna through Mozart’s music. Playing on authentic instruments the musicians bring the notes to life with a velvety sound and flashy accents. It sounds tingling fresh, as if the ink is still wet.

The dynamics are striking, switching from barely audible pianissimo to a deafening forte in one fell swoop. Not only the instrumentalists excel in subtle dynamic nuances, but also the choir singers. The moment when in ‘Qui tollis peccata mundi’ they suddenly shift to the faintest whisper in the middle of the word ‘mundi’, is hair-raising.

Everyone hangs on Currentzis’ lip, including the soloists. From row four I could see him miming every phrase – sometimes even singing along audibly. He gives the singers all the space they need, literally breathing along with them, creating pauses whenever he deems it necessary. Even though the tempi are sometimes fast, there is no question of agitation. A few moments when not everyone is quite in sync left aside.

Paula Murrihy is the true star

The cast is of somewhat uneven quality. The tenor Russell Thomas fails to convince as Emperor Tito; his voice is insecure and his acting mediocre. When he comes on stage with his retinue, our attention is inevidently drawn towards Sir Willard White, who has a much nobler appearance. In his twenty-fifth production at The National Opera, the Jamaican-British bass baritone sings the modest role of Publio. Despite his somewhat grainy voice, White convinces with his empathic interpretation.

The soprano Ekaterina Scherbachenko is a credible Vitellia, even though her intonation in the second act is not always flawless. The soprano Janai Brugger is touching in her role of the vulnerable Servilia. Her beloved Annio is a beautiful trouser role by Jeanine De Bique. She has an impressive stage presence and sings the most difficult coloratura with admirable suppleness and flawless intonation.

But the true star of the evening is the Irish mezzo-soprano Paula Murrihy as Sesto, another trouser role. More than Tito, he/she is the main character of this opera. Murrihy phenomenally impersonates the ‘asymmetrical beauty of our lives’. Awkward as the enamoured youngster who can’t resist the double-faced Vitellia. Determined once she’s donned her explosive belt in order to kill Tito, and full of remorse when she’s standing at his deathbed.

Duet between clarinet and soprano

A highpoint in the opera is Murrihy’s duet with the clarinettist Florian Schuele in the aria ‘Parto’, in which she definitively decides to carry out the attack Vitellia has incited. Like two lovers, Schuele and Murrihy circle around each other, one no less virtuoso than the other. Later on Sellars beautifully mirrors this scene, when Schuele besets the guilty Vitellia with a basset horn. Schuele delivers a top performance: he plays his rabidly difficult part by heart while moving about like an experienced actor.

Sellars’ direction is deeply human, even though one would wish for him to somewhat curb his excessive love for pathetic gestures. When choir and soloists once again desperately stretch their arms to heaven or cup their hands over their eyes or ears, the tension ebbs away. When Tito sings his final aria in his hospital bed convulsing in agony of death, this is unintentionally funny.

Nevertheless, dear opera fundamentalists, La clemenza di Tito is an excellent production. Be it only for the exhilarating interpretation of the music.

La clemenza di Tito runs until May 24th.

Liked my review? You can express your appreciation through a donation via PayPal, or transfer to my bank account: T. Derks, Amsterdam, NL82 INGB 0004 2616 94. Thanks!

About Thea Derks

I am a Dutch music journalist, specializing in contemporary music, and a champion of women composers. In 2014 I wrote the biography of Reinbert de Leeuw (3rd edition in 2020) and in 2018 I published 'Een os op het dak: moderne muziek na 1900 in vogelvlucht'.
This entry was posted in music, review and tagged , , , , , , , , . Bookmark the permalink.

4 Responses to La clemenza di Tito: exhilarating performance by Teodor Currentzis & musicAeterna

  1. Christopher Adam says:

    The Salzburg production of the Sellars/Currentzis production (viewed on Medici) was a superb experience, 5 lead singers at the peak of their voice and stage careers, superb voice and stage production, the genius of Currentzis’ music arrangement of a previously rather dull opera, allowed Sellars to do his worst and come through with his best opera production yet. A spellbinding production I have watched over and over again.

    Liked by 1 person

  2. theaderks says:

    Dank, Leo voor je uitvoerige commentaar. De bewering in het programmaboek “Sesto komt uit een land waar rechtvaardigheid alleen kan worden verkregen door het heersende regime met geweld omver te werpen,” riep bij mij ook vraagtekens op.
    Dat Sellars hier vluchtelingen als potentiële tijdbommen portretteert, tja, daar kun je over twisten. Een zaak is nooit zwart/wit, maar Sellars & Currentzis volgden natuurlijk wel de oorspronkelijke teksten en Sesto is nu eenmaal beïnvloedbaar vanwege zijn liefde voor de manipulatieve Vitellia. Dat daarmee geïmpliceerd wordt dat alle asielzoekers te manipuleren zijn, denk ik niet. Het blijft immers een persoonlijk verhaal. Die bomgordel vond ik ook wat overdreven, juist omdat het té letterlijk is.
    Daarom ben ik blij dat Sellars ons juist géén kronkelende mensen in stervensnood en beelden van bloedvergieten toonde. Dat zou pathetisch zijn geweest, zoals ik ook vond van de stuiptrekkende Tito. Te vaak toont Sellars dingen naar mijn smaak te ongesublimeerd toont, in een één op één gedachte.
    Maar je kanttekeningen geven waardevolle stof tot nadenken, veel dank daarvoor!


  3. says:

    Clemenza of onverschilligheid?
    Er wordt prachtig gespeeld en gezongen in ‘La clemenza di Tito’ Het orkest speelt schitterend en het koor zingt af en toe fluisterzacht. De stemmen van de vrouwelijke solisten vond ik heel mooi. Peter Sellars maakt van deze opera een pleidooi voor meer begip en barmhartigheid voor vluchtelingen. Dat is lovenswaardig, maar de manier waarop hij dit uitwerkt valt heel dubbelzinnig uit.

    De vluchteling Sesto, die aan het hof mag wonen, laat zich door de gefrusteerde troonpretendente Vitellia verleiden tot een opstand tegen keizer Tito. Volgens het programmaboekje moeten we dat zo zien: “Sesto komt uit een land waar rechtvaardigheid alleen kan worden verkregen door het heersende regime met geweld omver te werpen.” Hij is nog niet zo geschoold in de omgangsvormen van de “verlichte democratische regeringsvorm”. Dat klinkt mooi, maar daarmee zegt regisseur Peter Sellars in feite dat vluchtelingen een tikkende tijdbom zijn, doordat ze een andere politieke cultuur bezitten. Dat is de onbedoelde implicatie van zijn concept.

    Vitellia intrigeert zo geslepen dat Sesto en de vluchtelingen tot een gewelddadige opstand overgaan. Daarmee zeg je ook dat deze groep gemakkelijk te manipuleren is. Het deed mij denken aan de manier waarop kolonisators in de Noord- en Zuid-Amerika bondgenootschappen sloten met bepaalde inheemse stammen om andere stammen te verslaan. Zo zijn bij Sellars de vluchtelingen eigenlijk nobele wilden die niet door hebben hoe ze worden bespeeld.

    Bij Sesto slaat de twijfel op het laatste moment toe. Maar het Capitool staat al in brand en de vluchtelingen richten een “bloedbad” aan. (Misschien moet je dit ook nog eens in een praatgroep op een azc bespreken.) Nu heeft Sesto spijt. Hij vindt dat hij moet worden gestrafd, maar hij vraagt keizer Tito ook om zijn strengheid (rigor) te matigen. Dan komt Vitellia, die tot nu toe een rücksichtsloze opportunist was en ook zij betuigt haar spijt. Helaas gaat ze in haar aria niet in op de vele doden die zijn gevallen en slachtoffers die zijn gemaakt door haar toedoen, zij vraagt vooral om medelijden voor haarzelf.

    Bij zowel Sesto als Vitellia draait hun spijtbetuiging erom dat zij de relatie met Tito hebben beschadigd. Geen woord over de slachtoffers van het bloedbad, geen woord over hun medevluchtelingen die ze zo hebben misbruikt voor hun eigen machtsstreven. Het hof wordt zo een bubbel die volledig is geïsoleerd van de rest van het land. Dat is wel heel erg navrant. Als je de realiteit had willen laten zien, had je het podium vol gelegd met kreunende gewonden en bloedende lijken. Dan had je op de achterwand beelden van branden en vechtende mensen geprojecteerd. En te midden daarvan, in een soort vacuum, de twee aanstichters die om mildheid en medelijden vragen en een stervende keizer die er al stuiptrekkend op in gaat. Deze hofhouding is letterlijk losgezongen van de gruwelijke werkelijkheid. In wezen staat deze groep onverschillig tegenover alle geweld en alle doden en gewonden om hen heen. Sellars laat dat volledig buiten beeld en daarmee reduceert hij een maatschappelijk probleem tot een psychologisch en relationeel drama aan het hof. De rest van de bevolking, inclusief de vluchtelingen, zijn non-existent op dit toneel. Wat Sellars laat zien (of juist niet laat zien) staat diametraal tegenover zijn officiële bedoeling.

    Door ‘La clemenza’ een zware politieke lading te geven komt hij ook in conflict met de muziek die Mozart voor deze opera schreef. Die is namelijk vooral mooi en virtuoos en veelal niet dramatisch. Zelfs op heftige momenten horen we nog twinkelende fluiten in het orkest. Typisch de dubbelzinnigheid van Mozart, dat wel. Maar toch. Het is veelbetekenend dat Sellars en Currentzis het dramatisch en empatisch tekort hebben aangevuld met massieve, serieuze muziek. Het Kyrie maakt een verpletterende indruk. En ook andere religieuze stukken geven deze opera de dramatiek en ernst die hij oorspronkelijk niet had.

    Het lijkt mij dat deze opera, een haastklus voor Mozart en een draak van een verhaal, vooral bedoeld was om de nieuwe keizer Leopold te behagen. Hij werd heerser over een enorm Oostenrijks- Hongaarse rijk dat bol stond van nationalistische spanningen. De opera lijkt te willen zeggen: “Lieve keizer laat je niet verleiden een tiran te worden als er hier een daar een een opstandje uitbreekt, een paar bommen afgaan of een paar dooien vallen”. Voor die boodschap heb je inderdaad niet zulke dramatische muziek nodig. De inhuldiging van de keizer is tenslotte een feestelijke gebeurtenis. In die zin is de muziek van Mozart zeer geschikt.

    Currentzis en Sellars heb deze opera omgevormd tot een hedendraads drama met een boodschap die nobel lijkt maar het in feite niet is. Ga maar eens op een azc vertellen: “Jullie zijn gemakkelijk manipuleerbaar, maar daar kunnen jullie ook niks aan doen”. En vinden Currentzis en Sellars echt dat vluchtelingen een tikkende tijdbom mogen zijn die je het recht moet gunnen een bloedbad aan te richten, want dat is een belangrijk leermoment in hun inburgeringstraject? Nee, dit concept is te simpel, het wringt als een gek. Geen wonder dat keizer Tito op zijn sterfbed tekenen van waanzin vertoont.


  4. Pingback: Teodor Currentzis: Music to die for | Contemporary Classical – Thea Derks

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in: Logo

You are commenting using your account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s