Muziekgebouw aan ‘t IJ: Revolutie, Russen, Reinbert

Alexander Khubeev

Tijdens het Holland Festivalvan 1989 werd Reinbert de Leeuw zo gegrepen door de muziek van Galina Oestvolskaja en Sofia Goebaidoelina dat hij zich opwierp als hun onvermoeibare pleitbezorger. Dat niet lang na dit ‘Russische’ Holland Festival de Sovjet-Unie in elkaar zou storten, was niet te voorzien, maar maakte de weg vrij voor een vruchtbare uitwisseling tussen Oost en West. Onder de titel Revolutie, Russen, Reinbert plaatst De Leeuw donderdag 19 oktober hun muziek naast werken uit het Rusland van nu.

Sofia Goebaidoelina: sjamanistische klankwereld

Bij Sofia Goebaidoelina komt elke noot voort uit haar diepgewortelde geloof in de verbondenheid van de mens met het universum. Dit spreekt meteen al uit de titel Concordanza voor vijf blazers, vier strijkers en slagwerk, die zoveel betekent als ‘overeenstemming’ of ‘harmonie’. Zij componeerde dit stuk in 1971 en het ging datzelfde jaar in première tijdens het festival Praagse Lente.

De Russisch-Tataarse componist weeft als een muzikale sjamaan bezwerende, magische structuren uit breekbare, vaak niet eerder gehoorde klanken. Zij weet met behulp van subtiele speelaanduidingen instrumenten anders te laten klinken dan wij gewend zijn. Zelf zegt ze dat ze haar muziek ‘opkweekt uit de stilte’; deze varieert van bijna onhoorbaar, breekbaar geritsel tot fortissimo geraas.

Dat geldt bij uitstek voor Concordanza, dat donderdag wordt uitgevoerd door Asko|Schönberg. Het opent met een tere toon van de fluit, die wordt overgenomen en omspeeld door de overige instrumenten. Zij lijken geheel met elkaar te versmelten, maar al snel wordt de schijnbare eendracht verstoord door wilde capriolen van de houtblazers en beukend slagwerk. Al even plotseling keert de etherische rust terug, met fluisterzachte unisoni van de strijkers, tinkelende cimbaaltjes en lyrische soli van hoorn en fagot.

Galina Oestvolskaja: beukende ‘Goddelijke genade’

Galina Oestvolskaja componeerde alleen als zij in een ‘staat van goddelijke genade’ verkeerde. Anders dan Goebaidoelina deed zij echter niet aan subtiele klankverkenningen, maar had zij een voorkeur voor onopgesmukte rechttoe-rechtaan klanken, veelal in een eenvoudige ritmiek. 

In haar Octet voor twee hobo’s, vier violen, pauken en piano uit 1950 voert zij ons door een troosteloos, kaal en uitgebeend soort maanlandschap. De piano plaatst met spaarzame akkoorden piketpaaltjes; de hobo’s spannen hiertussen prikkeldraad met schelle klanken en schurende dissonanten; de strijkers blazen in langgerekte lijnen een ijzige poolwind door de ongenaakbare vlakte.

Het trage, voornamelijk in kwartnoten voortschrijdende tempo maakt enkele malen plaats voor meer beweeglijke, door elkaar krioelende lijnen, die een geagiteerde sfeer creëren. Het geheel wordt doordesemd met luide paukenslagen. Zij evoceren de gepassioneerde, wanhopige hartenklop van een mens die uit het diepst van de afgrond roept tot God. Dit monomane gehamer stond haaks op de sovjet-esthetiek; het Octet ging pas twintig jaar na voltooiing in première en veroorzaakte flink wat opschudding.

Dmitri Kourliandski: maatschappijkritisch

Ook de muziek van Dmitri Kourliandski is bepaald niet behaagziek. In 2003 won hij de Gaudeamus Award met Innermost Man voor sopraan en vier instrumentgroepen. ‘Een nieuw en onorthodox geluid in de hedendaagse muziek’, oordeelde de jury. Afgelopen zomer ging zijn politiek geladen opera Trepanation in première tijdens het Holland Festival, waarover ik weinig enthousiast was. 

Ook Innermost Man voor sopraan en ensemble is maatschappijkritisch, maar iets geslaagder. Kourliandski koos hiervoor regels uit de satirische romans Chevengur en The Foundation Pit van Andrei Platonov uit 1929/30. Hierin wordt het leven op de hak genomen onder de door Lenin ingevoerde Nieuwe Economische Politiek; in het groteske Utopia blijkt enkel de moorddadige geheime politie efficiënt georganiseerd.

De sopraan spuugt in verbrokkelde lettergrepen teksten uit als: ‘De mens is geen geest, maar een lichaam vol gepassioneerde pezen, met bloed gevulde kraters, heuvels, openingen, pleziertjes en vergetelheid.’ De instrumentalisten ‘spreken’ met haar mee in felle, percussieve erupties, waarvan niet eens de toonhoogte genoteerd is.

Geregeld onderbreken zij haar met een oorverdovende kakofonie van de meest onwaarschijnlijke klanken. Zij slaan op hun mondstuk, ratelen met kleppen, spelen gierende multiphonics vol microtronen, produceren onheilspellend gebrul en krassen met hun nagels over de snaren. Toch lijkt de sopraan uiteindelijk het pleit ‘te winnen’.

Valery Voronov: verwaaide citaten van eenzame gevangenen

Een fraai contrast met de hectiek van het stuk van Kourliandski vormt Aus dem stillen Raume dat Valery Voronov in 2010 componeerde. Opvallend is dat ook hij zich maatschappelijk betrokken toont. Zijn stuk is geïnspireerd op teksten die gevangenen van de Gestapo tijdens de Tweede Wereldoorlog op de muren van hun cellen krasten. Vaak worden daarin liederen geciteerd, zoals Lili Marleen; de titel is ontleend aan de openingsregel van het laatste couplet.

Het stuk opent met de overbekende melodie, voortgebracht door een speeldoosje. Het thema is echter zo uit elkaar getrokken, dat je het nauwelijks herkent: het mechanische instrument staat op een pauk met ingedrukt pedaal, waardoor de tonen verlengd en vervormd worden. Deze worden omkleed met aarzelende klanken van viool en fluit, terwijl de pianist zijn snaren beroert met een eetlepel en nauwelijks hoorbare glissandi produceert.

Bevend op de snaren stuiterende strijkstokken creëren ritsel- en ruisklanken, korte glissandi lijken op ingehouden angstkreten. In combinatie met wollige, geplukte noten van een contrabas en laag dreunende multiphonics van de houtblazers ontstaat een duistere, geheimzinnige sfeer. Zo voert Voronov ons naar eigen zeggen mee naar ‘een soort stille kamer, van waaruit je als luisteraar de melodie zelf actief moet gaan horen’.

Alexander Khubeev: straf op gedachten

De in 1986 geboren Khubeev is niet alleen de jongste, maar muzikaal ook de meest radicale van de jongere generatie. Belichten Kourliandski en Voronov misstanden uit het verleden, hij sluit in The Codex of Thoughtcrimes voor koor en ensemble aan bij de actualiteit. De titel verwijst naar mensen die vanwege hun gedachten worden veroordeeld. De teksten komen van historische figuren als Thomas More, Rosa Luxemburg en Alexander Solzjenitsyn, maar Khubeev citeert ook Edward Snowden. Tevens put hij uit recente posts op Russische sociale media, die leidden tot veroordelingen en gevangenisstraf.

Khubeev won twee jaar geleden de Gaudeamus Award. Met het prijzengeld componeerde hij The Codex of Thoughtcrimes stuk voor Asko|Schönberg en Cappella Amsterdam. De première tijdens de afgelopen Gaudeamus Muziekweek riep gemengde reacties op. Geen wonder, want wie zich verheugt op fraaie zanglijnen of opruiende teksten, komt bedrogen uit. Deze zijn namelijk onverstaanbaar omdat de zangers kartonnen kokers voor hun mond houden die hun stemmen vervormen.

Ook de overige instrumenten klinken anders dan we gewend zijn: de blaasinstrumenten hebben mondstukken van berenlokfluitjes; de snaarinstrumenten zijn voorzien van plastic linialen; de pianosnaren zijn afgeplakt. We horen slechts een onaards gezucht, geknars, gepiep en gegrom, dat soms griezelig apocalyptisch klinkt, alsof we regelrecht in de werkplaats van de hel zijn beland. Na een enorme climax komen ensemble en zangers steeds amechtiger hijgend en puffend tot rust.

Rest een open vraag: zijn de ‘misdadige’ gedachten definitief ten grave gedragen, of duiken zij weer onder de radar?

Meer info en kaarten

 

Advertisements
This entry was posted in music, news and tagged , , , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s