Stomende Sjostakovitsj

Utrecht, 18-3-2013 – Met een daverend applaus beloonde het publiek in Vredenburg Leidsche Rijn gistermiddag het Noord Nederlands Orkest en dirigent Stefan Asbury, voor hun vertolking van de Vijfde Symfonie van Dmitri Sjostakovitsj. De Britste Asbury vuurde zijn krachten aan tot een dampende en stomende interpretatie, die niemand onberoerd liet. De finale mokerslagen van dit monumentale werk lieten overtuigend horen hoe vertrapt de componist zich voelde door het irrationele Sovjetregime.

Sjostakovitsj componeerde zijn Vijfde Symfonie in 1937, niet lang nadat zijn opera De Lady Macbeth van het district Mtsensk in het artikel ‘Chaos in plaats van muziek’ met de grond gelijk was gemaakt – op instigatie van Stalin. Hoewel de opera al twee jaar met groot succes in binnen- en buitenland werd uitgevoerd, nam de ‘geliefde leider’ tijdens een voorstelling aanstoot aan de dissonante klanken en de ‘negatieve’ boodschap. (Een vrouw wordt verstikt door haar milieu en doodt zowel haar echtgenoot als haar minnaar.) Om zijn hachje – lees, zijn leven – te redden, componeerde Sjostakovitsj deze symfonie, die tonaler was dan zijn voorgaande werken. Een criticus omschreef het resultaat als ‘het creatieve antwoord van een sovjetcomponist op terechte kritiek’.

Maar hoewel Sjostakovitsj terugkeerde naar de gangbare vierdeligheid, al te opvallende dissonantie achterwege liet en de toehoorder vergast op herkenbare en memorabele melodieën, is de onderliggende dreiging onmiskenbaar. De kolkende ritmiek in het eerste en laatste deel, de vele solisten die zich met gloedvolle thema’s dapper tegen het geweld van de massa verheffen, de intense klaagzang in het derde deel, het zijn niet mis te verstane verwijzingen naar het leed dat de Russische bevolking moest dragen. Geen wonder dat het publiek na de première in Leningrad op 21 november 1937 maar niet wilde ophouden met klappen. Na een half uur doofde men de lichten in de zaal, om de mensen te bewegen weg te gaan.

Stefan Asbury en zijn musici wisten de onheilszwangere en tragische sfeer uitstekend te treffen. De razend lastige hoornpassages werden groots en meeslepend neergezet, een enkele gemiste inzet en een soms wat rafelige ritmiek daargelaten. Ook de overige koperblazers troffen precies de juiste toon en de snoeiharde slagen op de grote trom aan het slot van de symfonie waren letterlijk overdonderend. In het boek Getuigenis zei Sjostakovitsj over dit einde: ‘Je moet wel gek zijn om niet te horen dat hier iemand met een stok geslagen wordt: je zult vrolijk zijn, je zult vrolijk zijn! Tot je gebroken wegloopt, al mompelend: ik zál vrolijk zijn.’

Voor de pauze klonk het Tweede Vioolconcert van Sjostakovitsj’ grote rivaal Sergei Prokofjev, dat in dezelfde periode ontstond, 1935. Keerde Sjostakovitsj noodgedwongen terug naar een toegankelijkere klanktaal, Prokofjev was begin jaren dertig zelf op zoek gegaan naar ‘een nieuwe eenvoud’. Hij verhuisde in 1936 vrijwillig vanuit Parijs terug naar de Sovjetunie, in de overtuiging dat zijn nieuwe stijl daar goed zou aanslaan – wat aanvankelijk ook zo was.

Het Tweede Vioolconcert zit boordevol lyrische melodieën, maar kent ook passages met de wervelende ritmiek die we kennen van Prokofjevs meer tegendraadse werken als het ballet Le pas d’acier en zijn opera De Vuurengel. De solist Charlie Siem heeft een prachtig zangerige toon, die echter wat klein is en niet alle uithoeken van de – zeer goed gevulde – zaal bereikte. Het in kleine bezetting spelende Noord Nederlands Orkest begeleidde bekwaam, maar het echte vuur klonk dus pas na de pauze, in de groots bezette Vijfde van Sjostakovitsj: Prokofjev bleek geen partij voor de verzengende noten van zijn vijftien jaar jongere collega.

Thea Derks tijdens inleiding op Vijfde Symfonie van Dmitri Sjostakovitsj

Thea Derks tijdens inleiding op Vijfde Symfonie van Dmitri Sjostakovitsj

Advertisements
This entry was posted in review and tagged , , , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s