Troostmuziek – Pianiste slaat zich met Chopin door Theresienstadt

18 december 2007 gepubliceerd op website NPO Radio 4

Het waren bewogen tijden. Ongeveer een maand geleden ontdekte ik dat de door mijn uitgever in het vooruitzicht gestelde subsidies voor mijn biografie over Reinbert de Leeuw niet alleen niet binnen gekomen waren, maar zelfs niet waren aangevraagd. Opeens moest ik zelf bij allerlei fondsen aankloppen voor een bijdrage. Geen sinecure, want in de klassieke muziek komt schijnbaar alleen jong talent in aanmerking voor ondersteuning. De weinige fondsen die resten, willen hooguit de kosten van de publicatie ondersteunen, niet het schrijven van het boek. Tja, daar zit ik dan met mijn sabbatical.

Ondertussen werd op 7 december Vredenburg Leidsche Rijn geopend, waar de concertserie De Vrijdag van Vredenburg onderdak moet vinden, totdat het oude Vredenburg is omgetoverd in een spetterend muziekpaleis. Ook dat bleek niet mee te vallen. Door de gortdroge akoestiek bleven de klanken van Tristan Keuris en Gustav Mahler geheel op het podium hangen, dat er overigens uitzag alsof de verhuizers overhaast waren vertrokken, zonder hun werk af te maken.

De kille tl-verlichting, de kale muren en het zo goed als ontbreken van zitjes in de foyers, maakten ook de pauze tot een Spartaanse aangelegenheid. Als de ambiance niet snel wat publieksvriendelijker wordt, voorzie ik dat het publiek en masse zijn heil zal gaan zoeken in warmere zalen als Musis Sacrum in Arnhem of Orpheus in Apeldoorn.

Alsof dit alles nog niet deprimerend genoeg was, kreeg ik diezelfde avond te horen dat Karlheinz Stockhausen was overleden. Zomaar, pardoes. Een paar maanden geleden had ik hem nog geïnterviewd – hij zag er blakend van gezondheid uit. Ik dacht hij het eeuwige leven had, maar zelfs de grootmeester van de elektronische muziek bleek sterfelijk. Een klap, want hoewel Stockhausen bepaald geen lieverdje was, een fenomeen was hij wel. Stukken als Gesang der Jünglinge en Gruppen en zijn geschriften over muziek zal ik niet licht vergeten.

Godzijdank was er één lichtpuntje: het boek Etudes van troost van Melissa Müller en Reinhard Piechocki over de Tsjechische pianiste Alice Herz-Sommer. Herz werd in 1903 in Praag geboren, waar ze opgroeide in een koopmansfamilie die haar muzikale talent van harte ondersteunde. Ze was bevriend met grootheden als Franz Kafka en Max Brod en maakte een flitsende carrière met haar uiterst ingeleefde vertolkingen van de klassieke en romantische componisten. Toen de oorlog uitbrak, bleek Herz joods te zijn – het geloof had in het volkomen geassimileerde gezin nooit een rol gespeeld – en werd haar moeder afgevoerd naar Theresienstadt.

Dagenlang liep Alice Herz doelloos door de straten van haar opeens vijandige geboortestad en zag geen zin meer in haar leven. Tot ze een innerlijke stem hoorde die haar maande de 24 etudes van Chopin te gaan studeren. Vastberaden zette ze zich elke dag aan de piano en toen ze ook zelf naar Theresienstadt werd gedeporteerd, voerde ze daar voor haar medegevangenen de hondsmoeilijke etudes integraal uit – een Titanenklus die weinig pianisten haar nadoen.

Dankzij de muziek behield Herz haar waardigheid en wist ze voor haar zoon Raphael in het kamp een ‘Garten inmitten der Hölle’ te creëren – na de oorlog werd hij een beroemde cellist. Zelf verhuisde Herz naar Israel en later naar Londen, waar ze – inmiddels 104 – nog altijd woont. Haten doet ze niemand, ze prijst zich gelukkig dat ze mensen kan verblijden met muziek – ze oefent ook nu nog enkele uren per dag. Het levensverhaal van deze ijzersterke vrouw maakt alle tegenslag op één slag onbeduidend en overtuigt me eens te meer van de kracht van muziek. – De 24 etudes van Chopin staan voorlopig op repeat.

Thea Derks

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s