How Franz Schubert led Klaas de Vries to neotonal heaven

The music of the Dutch composer Klaas de Vries (1944) combines Stravinskyan clarity with southern sensuality. He cherishes a love for poets like Pablo Neruda and Fernando Pessoa and his work excels in recognizable melodies and rhythms. ‘No matter how innovative, to be communicative music must always contain a traditional element’, he once said. On 28 and 30 November, Asko|Schönberg will perform a revised version of Mirror Palace (Spiegelpaleis), which he composed in 2012. Herein De Vries questions the future of music: ‘I ended up at Schubert, but I didn’t find the definitive answer.’

When and why did you hit on the idea of Mirror Palace?

For years, I had been wondering what direction Western composed music should take. I wanted to explore this in a full-evening piece, somewhat in the vein of The Fifth Book by my colleague Peter-Jan Wagemans. That incorporates a chamber symphony, a number of ensemble pieces, a mini-opera, a part with only electronics, and a complete Mass. But instead of a succession of different genres, I envisioned something that would be rather more continuous and coherent. A piece in which two opposing developments take place simultaneously.

When the Doelen Ensemble asked me for a new composition in 2012, I decided to work out the idea. I wrote a ten-movement work for mezzo-soprano, electronics and ensemble in which two sound worlds collide. One is becoming increasingly harsher and dissonant, the other ever more sonorous and consonant.

Simply put, Mirror Palace is made up of two types of compositions, an A-group and a B-group. The first moves away from the music towards sound-art, as it were. It contains a lot of live electronics that distort the sound of the instruments on the spot. This development culminates in the penultimate movement in a text from Nostalghia by Tarkovsky, spoken by the mezzo-soprano.

The B-group becomes increasingly consonant, resolutely moving in the direction of tonality. In my first version Mirror Palace ended with a performance of the adagio from the Octet by Franz Schubert. But that solution was born from lack of time and I wasn’t happy with it. Therefore in my revised version for Asko-Schönberg I have added a vocal line, on a hopeful text by Cesare Pavese.

In your own programme note, you call this final movement a ‘utopian neotonal heaven’. Do you think the future of music lies in a return to tonality?

I must honestly admit that I do not know. I am not in favour of or against certain trends either, but I do have a lot of criticism of the neonatal movement. After all, it almost invariably concerns a simplification of real tonal music, it is much more primitive. If you want to repeat Brahms or anyone else, you must be able to improve on them. Or at least be equally good. That’s why, in the end, I didn’t quite succeed in writing my own neotonal piece either.

Inevitably I arrived at Schubert, a great love from my youth. But he had already realized the tonal heaven, what could I add? In the end, I made an adaptation of the second movement of his Octet. First of all by adding a vocal line. That was quite difficult because the adagio itself is already a song, with beautiful, spun out melodies of the clarinet. I have fully adopted Schubert’s notes, but the mezzo-soprano part is completely new. In my own melody, I have stayed as close as possible to his tonality, however.

In the low register of the piano I have added a gong-like chord, as a halo around the original music. That’s why it sounds a bit nostalgic, which emphasizes that it’s about something from the past. At the same time, the poem of Pavese speaks of hope, of a door that opens, after which ‘you will come in’. It was about a woman he was in love with, but for me it is also a symbol of the future.

Asko|Schönberg, foto Gerrit Schreurs

Partly because of the Italian texts, the song sometimes sounds almost like Puccini. Schubert is thus lifted a little closer to our time, while at the same time the romantic chords act as quotation marks. This section also contains electronics, not to distort the music, but as a kind of super echo. This makes it almost kitsch. At least I hope that it will balance on the edge of kitsch like some of Puccini’s music. I find that exciting.

The electronics were developed by René Uijlenhoet, what is its function?

I can’t even turn on a computer myself, but René knows how to translate my sound conceptions into electronics. It serves to bring the outside world in. For example, Mirror Palace starts with two percussionists playing woodblocks, standing on either side of the stage. They play in hocket, alternately producing the notes of the same theme. The electronics pulverize this, making it sound like a hailstorm. In this way nature enters the music.

Nature is gradually becoming more grey and fiercer, which is in line with the text of Tarkovsky in the ninth movement. This turned out to be surprisingly topical. It is about ‘so-called healthy people’ who have brought the world to the brink of disaster. How freedom means nothing if we don’t dare look at each other, dare not eat, drink or sleep together. Such observations seem to reflect the current fear of immigrants and our tendency to destroy the planet.

Tarkovsky’s text expresses both homesickness for a paradisiacal past and a desire to do better in the future. He believes we should dare to dream together and strive for a higher goal. His words are spoken and whispered by the mezzo-soprano, her timing is improvised. She is accompanied by the two percussionists, again standing on either side of the stage, each playing a large drum with their hands. Finally, she says: ‘And now music!’, after which she sings the Pavese song over the adagio from Schubert’s Octet.

In the score she is referred to as ‘lab assistant’. Why?

Though she is on stage from start to finish, the mezzo-soprano does not play a leading role, contrary to what you might expect. In the beginning she makes some general announcements. ‘This piece will last ninety minutes and has ten movements. Please do not applaud in between,’ She also speaks a text from Tarkovsky’s film The Mirror, in which Alexei dreams of becoming a child again. This was a happy time in which the future was still completely open.

Meanwhile, we hear plucked chords from the double bass player, while the pianist is tinkling some fragments from the Octet. He is completely turned into himself, seemingly unaware of his environment. The two musicians are already playing when the audience enters the hall; you wonder what that lady is doing on stage. Gradually she reveals herself as the stage manager, who arranges the lecterns and microphones for the changing formations of instruments. In the ninth movement, she suddenly addresses the public directly: ‘Hey, healthy people!’ This has a somewhat disruptive effect.

Whence the title Mirror Palace?

The piece is full of reflections. First of all, Schubert’s Octet shines through all the notes like a subcutaneous mirror. Even the extremely dissonant sound-art passages are inspired by its opening measures. Each of the ten movements reflects the previous one and together they mirror the Octet. The electronics in turn reflect all the music that is played. Because the sounds are distorted live, it sounds different every time, like a mirror sometimes changes colour. And then of course there is the text from Tarkovsky’s The Mirror.

Have you found an answer to your question of which direction music should take?

Certainly not. Mirror Palace is only one possible answer from thousands. Nor is it a plea for a return to tonality, which has never been lost anyway. I am amazed at the ease with which atonality is condemned today. For what, in fact, is atonal music? Look at Alban Berg or even Arnold Schoenberg, who developed the twelve-tone technique. Even in their music, you always feel the gravitational force of a tonal centre. Luciano Berio reintroduced tonality by way of quotation in his Sinfonia and even in Notations by Pierre Boulez there are tonal elements.

Our ears experience them as a matter of course. But, as I said earlier, I have no sympathy whatsoever for the neotonal movement in music. To call a spade a spade: you hear so much Philip Glass today, which I find absolutely ter-ri-ble! I have the feeling that he’s taking us on a ride with cheap shit. After all, what is it you are listening to? To very bad, continuously repeated triads. Loads of people listen to it with their eyes closed, swaying to and fro and cheering afterwards. I do not understand why. There isn’t a shimmer of anything that might disturb you or that makes you think: hey, this is a memorable moment. Apparently mankind wants to be deceived !

You also quote Tarkovsky: ‘The real evil of our time is that there are no more great masters’.

I fully agree with that. Everything has become so democratised these day. I sometimes visit the composition class at the Rotterdam Conservatoire. There are students from all over the world, enormous talents. This also applies to Amsterdam and The Hague. What will all these people do after their studies? They will each acquire their own little place. But great masters? Those were Boulez, Ligeti and still Kurtág. Today, I really would not know.

Doesn’t this thwart your own creativity?

No, because I simply can’t stop composing.

More info and tickets via this link:
Posted in music, news | Tagged , , , , , , , | Leave a comment

Dobrinka Tabakova composes double concerto for pianists Lucas & Arthur Jussen: ‘It brims with energy’

Dobrinka_Tabakova By Dobrinka Com –, CC BY-SA 2.0, httpscommons.wikimedia.orgwindex.phpcurid=47250814

The Bulgarian-British composer Dobrinka Tabakova (1980) writes music that is highly lyrical and communicative. On Thursday 16 November a new double concerto will be premièred in Muziekgebouw aan ‘t IJ: Together Remember to Dance. She composed it at the request of Amsterdam Sinfonietta, for this occasion supplemented with Slagwerk Den Haag. Soloists are the famed pianists Lucas and Arthur Jussen.

What characterizes you as a composer?

Improvising was perhaps my first passion, as soon as I started piano lessons when I was around 7 years old. This quality of free expression, while aiming to communicate is an important part of my language. I am happy when people say they feel moved by the music, but I am also intrigued by the question how sound becomes structure in time.

How did your new composition come about?

Amsterdam Sinfonietta premiered my Concerto for Cello & Strings at the Amsterdam Cello Biennale in 2008. We worked wonderfully together, and then they came up with the idea of this double concerto. I am excited to work with Lucas and Arthur Jussen for the first time, and Slagwerk Den Haag. The new concerto for 2 pianos, percussion and strings is called Together Remember to Dance. The title is made up of the names of each movement; I was inspired to write a work which would be uplifting and with a buzzing energy.

Arthur (above) and Lucas Jussen, foto Dirk Kikstra

How have you shaped this double concerto?

I remember immediately having an idea of its structure: three movements, creating a classical symmetry of ‘fast-slow-fast’. It’s important for me to imagine how the time will flow for the duration of the new piece. Then I start sketching and improvising to find the themes and timbres of each movement. Out of all ‘classical’ forms, the concerto is the one I feel closest to, for the early baroque relationship between soloist(s) and ensemble appeals to me: a dialogue rather than a declaration with background.

In Together Remember to Dance the pianos, percussion and strings all have their own roles and layers; our attention continuously shifts from one to the other. This was the key concept of the first movement, ‘Together’. It sets off with a clash between arpeggio’s in the piano’s and clusters in the strings.

The traditionally slow middle movement, ‘Remember’ is a whirling waltz in which I create a sense of spiralling: themes and gestures recur, but each time with a new twist. As if you discover something new while reliving certain memories. The final movement, ‘Dance’, has a constant pulse, but also catches us unexpectedly.

Your piece is on the programme with Bartók’s classic Music for Strings, Percussion and Celesta. Has this inspired you while composing?

Works like Bartók’s Music for Strings, Percussion and Celesta, or Stravinsky’s The Rite of Spring are among the icons of 20th century music and it is impossible as a composer not to have absorbed and admire them. However, while writing I am so involved with what I am trying to express that it would be difficult to concentrate fully if the thought of another work were hovering in the background.

That Bartók researched music from my home country Bulgaria and uses its rhythms in his final movement is close to my heart. The last movement of my concerto is also a fast paced, kaleidoscopic dance, though the effect is different; it’s like a perpetuum mobile. Writing for this combination of instruments will always carry with it a certain link with Bartók, but that goes for any structure or work which bears resemblance to a past form. It is our responsibility as composers and creators  to be aware of the past but also to reflect the present and make steps forward.

You were born in Bulgaria, but moved to Britain, where you studied music. Why?

My parents and I moved to London in 1991; they’re medical physicists and my father was offered a position at King’s College. By that stage I was playing the piano and improvising, but it wasn’t until we came to London that I auditioned for a place at the Royal Academy of Music and started studying composition formally. My parents sensed that music would be important in my life, maybe more as a performer, but they were always encouraging and supported my interest in composition.

You studied with Simon Bainbridge, Diana Burrell and George Benjamin. Who was the most influential?

The most important thing is that each of my teachers has their own compositional voice, and I never felt pressed to create pieces which match their styles. For years I studied with different tutors at the same time, so I experienced all of these different techniques of teaching and composing. My first degree was at a conservatoire, which is a very practical environment. At least compared with the more academic university, where I received my PhD.

At the conservatoire, being around performers all the time created a very fertile environment for composition. We could put on our own concerts, which meant finding the musicians who would perform, making rehearsal schedules, conducting… It took composition away from the desk and the lesson and into the concert hall. I treasure the conversations and discussions with each of my teachers, but it was the rehearsals with musicians where you see all of these techniques coming to life.

You also took master classes with Louis Andriessen. Could you say something about this experience?

Louis Andriessen was in London for concerts in the early 2000s. One of the great things about studying in a conservatoire next to the Barbican Centre is that visiting composers would often come over to give presentations and masterclasses to students. I remember submitting a portfolio and having the chance to show some of my works to Andriessen, including some sketches for a chamber opera. We spoke about collaborating with different artists, experimentation, about challenging audiences and choosing different venues. I have a great respect for him and hope he’ll come to the première of Together Remember to Dance.

More info and tickets.

On Wednesday 16 November there will be a public rehearsal of Together Remember to Dance in Muziekgebouw aan ‘t IJ. Afterwards I’ll speak with Tabakova, the brothers Jussen and Candida Thompson, artistic leader of Amsterdam Sinfonietta.

During the public rehearsal some new insights popped up, I spoke with Tabakova afterwards. 

Posted in music, women composers | Tagged , , , , | Leave a comment

Du fond de l’abîme Lili Boulanger: heartrending plea for a glimmer of light

Lili boulanger, foto credit Wikipedia

Although Lili Boulanger (1893-1918) is considered one of the most important French composers of the early twentieth century, her music is rarely performed. On Friday 10 November Du fond de l’abîme will sound in AVROTROS Vrijdagconcert. An extraordinary opportunity, because this setting of psalm 130 is heart-wrenching. Boulanger completed it in 1917, a year before her death. The American conductor James Gaffigan will lead the Dutch Radio Choir and Radio Philharmonic Orchestra. The concert is broadcast live on Radio 4.

The first – and only – time I heard Du fond de l’abîme live was in 1993. Then the same broadcasting ensembles were conducted by Ed Spanjaard in the Amsterdam Concertgebouw. I was studying musicology at the time, but no teacher had ever mentioned the name of Lili Boulanger. Also during the rest of my studies she got zero attention. But what music! Du fond de l’abîme is a powerful, intense lament of a human being pleading for a glimmer of light. I remember even now how, during the performance, I got goosebumps all over and felt my hair roots tickle.

Ill but resilient

Lili Boulanger was born in Paris in 1893 as the second child of the Russian princess and singer Raïssa Mischetzky and the French composer Ernest Boulanger. Even at the very tender age of two she showed great musical talent, which her parents cherished. At the same age, however, she got pneumonia, which severely damaged her immune system. Boulanger would remain sickly throughout her life and be dependent on the care of others.

That’s why she mainly received private education, at first from her parents and her six-year-old sister Nadia. But from the age of five she regularly went along with Nadia to her lessons at the Paris Conservatoire. There she also read music theory and studied organ with Louis Vierne. Moreover she learned to sing and to play the violin, cello and harp. She compensated her delicate constitution with an iron perseverance; in her short life she realized an impressive oeuvre.

Gift for melody

Boulanger received composition lessons from George Caussade and Gabriel Fauré, among others. The latter was particularly impressed by her talent and often brought her songs. She studied these carefully and wrote a lot of vocal music herself, yet also her purely instrumental compositions excel in melodiousness. After Nadia had made several unsuccessful attempts to win the Prix de Rome, Lili decided to have a go at this much coveted composition prize. The family honour was at stake since their father had won it in 1835.

Her first attempt failed, but in 1913 her cantata Faust et Hélène was indeed crowned with the Prix de Rome. Le Monde Musical wrote: ‘Her work ranks far above that of the other applicants. It holds everyone in its grip, even on a first encounter.’ Despite her bad health, she left for Rome to work in the Villa Medici for a year. She also signed a contract with the renowned Italian publisher Ricordi.

Socially involved

The outbreak of the First World War forced Boulanger to return to Paris. There she set up the Comité Franco-Américain du Conservatoire National. Together with her sister Nadia she raised funds to give both material and moral support tot musicians at the front. Her music also attests of her commitment to the fate of soldiers. For example in Pour les funérailles d’ un soldat for baritone, choir and piano three-handed, which describes the burial of a soldier, including the associated tribute.

In 1916 Lili Boulanger returned to the Villa Medici in Rome. There she started the opera La princesse Maleine, based on a fairy tale in which war plays a central role. She wasn’t able to complete it, but did compose the famous Vieille Prière Bouddique. The Buddhist text begs for freedom and tolerance between people. In particular, it calls for the peaceful coexistence of Aryan and non-Aryan people. As if Boulanger had premonitions of the impending horrors of the Second World War.

Composing with death on her heels

An outbreak of the intestinal tuberculosis that had plagued her for years forced her to return to Paris again in mid-1916. From that moment on, she knew she wouldn’t have much longer to live. Although she was confined to bed most of the time, she continued to work with admirable perseverance. She dictated her notes to Nadia and in 1917 she completed her setting of psalm 130, Du fond de l’ abîme. She dedicated this moving work for alto, tenor, two choirs, organ and orchestra to her father.

She had lost him in her sixth year; Ernest Boulanger was already 77 when Lili was born. She never completely managed to overcome her grief, which also found its way to Du fond de l’ abîme (‘From the abyss I cry to you, Oh Lord’). The profoundly experienced and forcefully expressed despair clearly betrays her Russian roots, while the sheer beauty of the music at times outshines Debussy’s best works.

The piece opens with dark harmonies and ominously rumbling timpani; a tuba and a cello play a Gregorian melody. Agitated rhythms and strong dissonances suggest both despair and anger. There are heartrending outcries of the choir on the names ‘Jahweh’, and ‘Adonai’. It is impossible not to be carried away by this highly personal outcry, which reverberates through the concert hall like a tidal wave.

With Du fond de l’ abîme, Lili Boulanger wrote her own requiem, as it were. Not long after completion she died, only 24 years old.

More info and tickets via this link.

In 1993 the 3rd International Women Composers Festival was dedicated to Boulanger. An extensive programme book features many articles: Vom Schweigen befreit

Posted in music, news | Tagged , , , , , | Leave a comment

Kill the West in Me – muziektheater over botsing Oost-West

Raden Adjeng Kartini, fotocredit Wikipedia, uit Collectie Tropenmuseum

We worden tegenwoordig doodgegooid met opinies over de voor- en nadelen van multiculti. Al naargelang politieke voorkeur zijn mensen bijzonder enthousiast dan wel zeer negatief over de toenemende ‘verkleuring’ van onze maatschappij.

Het gamelanensemble Gending, het Doelen Kwartet en Het Geluid Maastricht besloten de koe bij de horens te vatten. Zij baseerden Kill the West in Me op feministische brieven van de Javaanse prinses Adjeng Kartini (1879-1904) en actuele teksten over uitbuiting van schrijfster/journalist Ayu Utami (1968). Het theatrale concert gaat 12 november in première in De Doelen in Rotterdam.

Het libretto voert twee personages op: prinses Kartini en haar moderne bijna-naamgenoot Katini, een Javaanse werkster. De sopraan Bernadeta Astari zingt de rol van de prinses, actrice Romy Roelofsen vertolkt Katini.

De muziek voor dit project werd gecomponeerd door de Nederlander Boudewijn Tarenskeen en de Spanjaard Jonás Bisquert. Zij schreven voor de bijzondere combinatie van traditionele Javaanse instrumenten en strijkkwartet. De gamelan is weliswaar anders gestemd dan westerse instrumenten, maar strijkers kunnen met afwijkende vingerzettingen hun toonhoogte aanpassen.

Acculturatie Oost-West

Het idee voor Kill the West in Me: Kartini & Katini, two stories kwam van Jurrien Sligter, artistiek leider van Ensemble Gending. ‘Met mijn ensemble zoek ik naar zinvolle manieren om het idee van acculturatie tussen Oost en West uit te werken. Ik liep al lang rond met het plan iets te doen met de prachtige brieven van Kartini. Die vormen een uitzonderlijk tijdsdocument. Zij begon met het grenzeloos bewonderen van het Westen en eindigde –veel te jong – vol kritiek op het kolonialisme.’

Op zoek naar een hedendaagse aanvulling op de teksten van Kartini stuitte Sligter al snel op de eveneens Javaanse Ayu Utami. ‘Zij schreef al in haar eerste boeken openhartig over seks. Utami verzet zich tegen de toenemende islamisering van Indonesië en tegen de anti-porno wetten. Ze is trouwens ook kritisch over Kartini, omdat die uiteindelijk braaf met een oude sultan trouwde. In haar haar tekst voert ze een dienstmeid op die – zoals velen vandaag de dag – in een Arabisch land geld gaat verdienen voor haar familie.’

Betekenisvolle ontbrekende R

‘Haar vader wilde haar vernoemen naar de inmiddels in Indonesië beroemde Kartini, maar is analfabeet. Bij de aangifte vergat hij de letter r, zodat zij bij de burgerlijke stand werd ingeschreven als Katini. Geen onbeduidend detail want de r blijkt te staan voor Rape; Katini wordt door haar werkgever verkracht. Uiteindelijk brengt zij haar werkgeefster om.’

‘Ons stuk opent in de gevangenis, waar Katini wacht op haar terechtstelling. Ze roept Kartini ter verantwoording: “Jij met je mooie bedoelingen, zie eens wat ervan gekomen is!” Van Kartini’s overtuiging dat vrouwen meer rechten zouden krijgen blijkt immers bitter weinig terecht te zijn gekomen.’

Al eerder werkte Ensemble Gending samen met het Doelen Kwartet. Sligter: ‘In 2013 deden we mee met een project componeren voor gamelan en strijkkwartet van de Gaudeamus Muziekweek. Ook in dergelijke combinaties zoeken we altijd naar acculturatie of confrontatie.

Dit keer heeft deze combinatie bovendien een theatrale functie: gamelan is Oost en strijkkwartet is West. Hoe kan dat samengaan – of juist niet samengaan? Aanvankelijk hadden we de voorstelling opgezet als een tweeluik. Jonás Bisquert zou voor de pauze muziek componeren voor de historische prinses, Boudewijn Tarenskeen daarna voor de moderne dienstmeid. Maar al snel bleek een confrontatie van de twee figuren en muziekstijlen interessanter.’

Kloof wel of niet overbrugd

De muziek is de toonaangevende drager in deze voorstelling volgens het persbericht. ‘Muzikale verschillen lopen parallel met politieke, sociale en persoonlijke verschillen tussen Kartini en Katini. Twee solisten met hun eigen metier, twee componisten met hun eigen taal, twee ensembles met hun eigen traditie. Dat is het ‘slagveld’ waarin de componisten orde scheppen, balancerend tussen verbluffende syntheses en onoverbrugbare tegenstellingen. Zij brengen twee tradities samen, de oosterse en de westerse. De schijnbare kloof tussen muzieksoorten, teksten en acties wordt nu eens soepel overbrugd, om vervolgens onoverkomelijk te (b)lijken.’

Meer info en speellijst:

Voor de uitvoering in Theater Kikker op 19 november is een crowdfundingproject opgezet bij Voordekunst





Posted in music, news | Tagged , , , , , | Leave a comment

Dirigent Filip Rathé: ‘Karel Goeyvaerts was een groot componist’

Donderdag 26 oktober speelde het Vlaamse Spectra Ensemble een concert met Compositie 1-3 van Galina Oestvolskaja en Zum Wassermann van Karel Goeyvaerts. Beiden volgden  radicaal hun eigen weg, ook al nam Goeyvaerts een wat kronkeliger pad dan Oestvolskaja.

Ik schreef eerder een voorbeschouwing over deze bijzondere combinatie, die het helaas niet erg talrijke publiek in het Muziekgebouw aan ‘t IJ zeer bleek aan te spreken. De uitvoering was bijzonder intens, met pianist Gerard Bouwhuis als gedreven aangever in Oestvolskaja, en Filip Rathé als een dansante dirigent in Goeyvaerts.

Tijdens ons voorafgaande gesprek toonde Rathé zich een begenadigd verteller, die boeiende inzichten in het werk van Goeyvaerts verschafte, en zelfs spontaan een taalcompositie improviseerde om het verschil duidelijk te maken tussen minimalisme en repetitieve muziek.

Ik nam het gesprek op met mijn smartphone en zette het op YouTube.

Posted in background, music | Tagged , , , , , | Leave a comment

Goeyvaerts en Oestvolskaja – man en vrouw met een hamer

Spectra Ensemble

In februari 2017 combineerde Het Collectief de radicale muziek van Galina Oestvolskaja met de hemelse gezangen van Hildegard von Bingen. Minder vreemd dan het lijkt, want beiden waren diep gelovig en componeerden vanuit innerlijke noodzaak. Donderdag 26 oktober plaatst het Spectra Ensemble Oestvolskaja naast Karel Goeyvaerts, onder de titel Radicale eenlingen in Muziekgebouw aan ‘t IJ. Oestvolskaja is hier te lande inmiddels genoegzaam bekend, maar wie was Karel Goeyvaerts?

Muzikale pionier

Karel Goeyvaerts werd in 1923 in Antwerpen geboren, de stad waar hij 70 jaar later ook zou overlijden. Hij studeerde er compositie aan het conservatorium en volgde muziekanalyse bij Olivier Messiaen in Parijs. Geïnspireerd door diens heldere analyses besloot Goeyvaerts de verschillende muzikale parameters als uitgangspunt te nemen voor zijn composities. Hij zette niet alleen de toonhoogte, maar ook toonduur, dynamiek, klankkleur en articulatie in een reeks waarop hij een stuk baseerde. Zo stond hij mede aan de wieg van het zogenoemde serialisme.

Het eerste resultaat was de Sonate voor twee piano’s, die hij in 1951 samen met Karlheinz Stockhausen uitvoerde in Darmstadt, het Mekka van de nieuwe muziek. Zoekend naar nog meer klankmogelijkheden ontdekte hij de elektronica en in 1953 schreef hij Compositie nr.5, het eerste werk dat was opgebouwd uit pure sinustonen. Maar terwijl Stockhausen en diens collega’s Pierre Boulez, Luciano Berio en Luigi Nono de seriële en elektronische muziek verder ontwikkelden, kreeg hij steeds meer behoefte aan ‘het menselijke’.


Goeyvaerts ging religieuze stukken componeren waarin hij stijlfiguren uit de Barok verwerkte, zoals in De passie voor orkest uit 1963. Bovendien experimenteerde hij met vocale nonsensklanken in composities als Goathemala voor mezzosopraan en fluit. In de jaren 70 liet hij zich inspireren door het Amerikaanse minimalisme en componeerde hij repetitieve stukken, met als eerste hoogtepunt vijf genummerde Litanieën voor uiteenlopende bezettingen.

Vanaf 1983 tot vlak voor zijn dood werkte Goeyvaerts aan Aquarius, een opera die zijn verlangen uitdrukte naar een ‘betere samenleving, waarin iedereen aan zijn trekken komt’. Zoals Stockhausen jarenlang zo’n beetje elke nieuwe compositie onderdeel maakte van zijn opera Licht: die Sieben Tage der Woche, zo beschouwde ook Goeyvaerts elk nieuw werk voortaan als een schets of voorstudie voor zijn eigen magnum opus. 

De titel Aquarius verwijst naar het astrologische idee van een nieuwe tijd die eind twintigste-eeuw zou aanbreken, als de wereld het tijdperk van het sterrenbeeld Waterman binnentrad. Dit zou een utopische maatschappij opleveren met volkomen gelijkwaardige intermenselijke verhoudingen.

Zum Wassermann

In 1984 schreef Goeyvaerts Zum Wassermann voor strijkkwintet, hout- en koperblazers, piano en slagwerk, dat nu wordt uitgevoerd door het Spectra Ensemble. Het is te beschouwen als een kamermuzikale blauwdruk van het eerste bedrijf van Aquarius. De vier delen corresponderen met de vier scènes van de eerste akte, waarin de mens een valse start lijkt te maken op weg naar de toekomst. Het ideaalbeeld wordt (nog) niet wordt bereikt.

In  ‘Vorspiel’ wordt de mens beknot in zijn individuele streven. Korte eruptieve motieven die maar niet echt op gang komen evoceren het geworstel van een gekooid wezen. Het hierop volgende ‘Erwachen’ begint als een uitbundige dans maar mondt uit in schrille dissonantie. Beukend slagwerk drijft de gevangene terug zijn cel in. – Een mooie parallel met het gehengst op een houten kist in Oestvolskaja’s Compositie nr. 2, ‘Dies Irae’.

In deel 3 ‘Wassermann-Gesang’ kringelen lyrische lijnen om en door elkaar in opperste harmonie. Dit verbeeldt de intuïtieve, ‘vrouwelijke’ visie op de nieuwe wereld. Het vierde en laatste deel ‘Zum Wassermann’ symboliseert de rationele, ‘mannelijke’ benadering.

Het opent met dartele, hoketusachtige motieven die steeds asynchroner en kakofonischer worden. De moeizame pogingen uit het keurslijf van de rationaliteit te ontsnappen verzanden in amechtig dalende melodielijnen en afgeknepen samenklanken. Met een paar ferme klappen van het slagwerk wordt het laatste restje hoop op de utopie de grond in geboord.

Verlate première

Pas in 2009 beleefde Aquarius zijn wereldpremière, in een door Pierre Audi geregisseerde coproductie van de Vlaamse Opera en het Holland Festival*. Ook Zum Wassermann wordt niet vaak uitgevoerd. Jammer, want Goeyvaerts’ muziek is uitgesproken beeldend en heeft een grote emotionele zeggingskracht. – Net als het werk van Oestvolskaja. Hoe verschillend van temperament ook, Goeyvaerts ramt zijn boodschap minstens even dwingend onze ziel in als ‘de vrouw met de hamer’. Een concert om naar uit te zien.

Muziekgebouw aan ‘t IJ, donderdag 26 oktober 2017, 20.15 uur. Om 19.15 uur spreek ik tijdens de inleiding met Filip Rathé, dirigent van het Spectra Ensemble. Info en kaarten 

*In 2009 maakte ik hiervan een reportage voor Cultura.




Posted in music, news | Tagged , , , , , | 1 Comment

Muziekgebouw aan ‘t IJ: Revolutie, Russen, Reinbert

Alexander Khubeev

Tijdens het Holland Festivalvan 1989 werd Reinbert de Leeuw zo gegrepen door de muziek van Galina Oestvolskaja en Sofia Goebaidoelina dat hij zich opwierp als hun onvermoeibare pleitbezorger. Dat niet lang na dit ‘Russische’ Holland Festival de Sovjet-Unie in elkaar zou storten, was niet te voorzien, maar maakte de weg vrij voor een vruchtbare uitwisseling tussen Oost en West. Onder de titel Revolutie, Russen, Reinbert plaatst De Leeuw donderdag 19 oktober hun muziek naast werken uit het Rusland van nu.

Sofia Goebaidoelina: sjamanistische klankwereld

Bij Sofia Goebaidoelina komt elke noot voort uit haar diepgewortelde geloof in de verbondenheid van de mens met het universum. Dit spreekt meteen al uit de titel Concordanza voor vijf blazers, vier strijkers en slagwerk, die zoveel betekent als ‘overeenstemming’ of ‘harmonie’. Zij componeerde dit stuk in 1971 en het ging datzelfde jaar in première tijdens het festival Praagse Lente.

De Russisch-Tataarse componist weeft als een muzikale sjamaan bezwerende, magische structuren uit breekbare, vaak niet eerder gehoorde klanken. Zij weet met behulp van subtiele speelaanduidingen instrumenten anders te laten klinken dan wij gewend zijn. Zelf zegt ze dat ze haar muziek ‘opkweekt uit de stilte’; deze varieert van bijna onhoorbaar, breekbaar geritsel tot fortissimo geraas.

Dat geldt bij uitstek voor Concordanza, dat donderdag wordt uitgevoerd door Asko|Schönberg. Het opent met een tere toon van de fluit, die wordt overgenomen en omspeeld door de overige instrumenten. Zij lijken geheel met elkaar te versmelten, maar al snel wordt de schijnbare eendracht verstoord door wilde capriolen van de houtblazers en beukend slagwerk. Al even plotseling keert de etherische rust terug, met fluisterzachte unisoni van de strijkers, tinkelende cimbaaltjes en lyrische soli van hoorn en fagot.

Galina Oestvolskaja: beukende ‘Goddelijke genade’

Galina Oestvolskaja componeerde alleen als zij in een ‘staat van goddelijke genade’ verkeerde. Anders dan Goebaidoelina deed zij echter niet aan subtiele klankverkenningen, maar had zij een voorkeur voor onopgesmukte rechttoe-rechtaan klanken, veelal in een eenvoudige ritmiek. 

In haar Octet voor twee hobo’s, vier violen, pauken en piano uit 1950 voert zij ons door een troosteloos, kaal en uitgebeend soort maanlandschap. De piano plaatst met spaarzame akkoorden piketpaaltjes; de hobo’s spannen hiertussen prikkeldraad met schelle klanken en schurende dissonanten; de strijkers blazen in langgerekte lijnen een ijzige poolwind door de ongenaakbare vlakte.

Het trage, voornamelijk in kwartnoten voortschrijdende tempo maakt enkele malen plaats voor meer beweeglijke, door elkaar krioelende lijnen, die een geagiteerde sfeer creëren. Het geheel wordt doordesemd met luide paukenslagen. Zij evoceren de gepassioneerde, wanhopige hartenklop van een mens die uit het diepst van de afgrond roept tot God. Dit monomane gehamer stond haaks op de sovjet-esthetiek; het Octet ging pas twintig jaar na voltooiing in première en veroorzaakte flink wat opschudding.

Dmitri Kourliandski: maatschappijkritisch

Ook de muziek van Dmitri Kourliandski is bepaald niet behaagziek. In 2003 won hij de Gaudeamus Award met Innermost Man voor sopraan en vier instrumentgroepen. ‘Een nieuw en onorthodox geluid in de hedendaagse muziek’, oordeelde de jury. Afgelopen zomer ging zijn politiek geladen opera Trepanation in première tijdens het Holland Festival, waarover ik weinig enthousiast was. 

Ook Innermost Man voor sopraan en ensemble is maatschappijkritisch, maar iets geslaagder. Kourliandski koos hiervoor regels uit de satirische romans Chevengur en The Foundation Pit van Andrei Platonov uit 1929/30. Hierin wordt het leven op de hak genomen onder de door Lenin ingevoerde Nieuwe Economische Politiek; in het groteske Utopia blijkt enkel de moorddadige geheime politie efficiënt georganiseerd.

De sopraan spuugt in verbrokkelde lettergrepen teksten uit als: ‘De mens is geen geest, maar een lichaam vol gepassioneerde pezen, met bloed gevulde kraters, heuvels, openingen, pleziertjes en vergetelheid.’ De instrumentalisten ‘spreken’ met haar mee in felle, percussieve erupties, waarvan niet eens de toonhoogte genoteerd is.

Geregeld onderbreken zij haar met een oorverdovende kakofonie van de meest onwaarschijnlijke klanken. Zij slaan op hun mondstuk, ratelen met kleppen, spelen gierende multiphonics vol microtronen, produceren onheilspellend gebrul en krassen met hun nagels over de snaren. Toch lijkt de sopraan uiteindelijk het pleit ‘te winnen’.

Valery Voronov: verwaaide citaten van eenzame gevangenen

Een fraai contrast met de hectiek van het stuk van Kourliandski vormt Aus dem stillen Raume dat Valery Voronov in 2010 componeerde. Opvallend is dat ook hij zich maatschappelijk betrokken toont. Zijn stuk is geïnspireerd op teksten die gevangenen van de Gestapo tijdens de Tweede Wereldoorlog op de muren van hun cellen krasten. Vaak worden daarin liederen geciteerd, zoals Lili Marleen; de titel is ontleend aan de openingsregel van het laatste couplet.

Het stuk opent met de overbekende melodie, voortgebracht door een speeldoosje. Het thema is echter zo uit elkaar getrokken, dat je het nauwelijks herkent: het mechanische instrument staat op een pauk met ingedrukt pedaal, waardoor de tonen verlengd en vervormd worden. Deze worden omkleed met aarzelende klanken van viool en fluit, terwijl de pianist zijn snaren beroert met een eetlepel en nauwelijks hoorbare glissandi produceert.

Bevend op de snaren stuiterende strijkstokken creëren ritsel- en ruisklanken, korte glissandi lijken op ingehouden angstkreten. In combinatie met wollige, geplukte noten van een contrabas en laag dreunende multiphonics van de houtblazers ontstaat een duistere, geheimzinnige sfeer. Zo voert Voronov ons naar eigen zeggen mee naar ‘een soort stille kamer, van waaruit je als luisteraar de melodie zelf actief moet gaan horen’.

Alexander Khubeev: straf op gedachten

De in 1986 geboren Khubeev is niet alleen de jongste, maar muzikaal ook de meest radicale van de jongere generatie. Belichten Kourliandski en Voronov misstanden uit het verleden, hij sluit in The Codex of Thoughtcrimes voor koor en ensemble aan bij de actualiteit. De titel verwijst naar mensen die vanwege hun gedachten worden veroordeeld. De teksten komen van historische figuren als Thomas More, Rosa Luxemburg en Alexander Solzjenitsyn, maar Khubeev citeert ook Edward Snowden. Tevens put hij uit recente posts op Russische sociale media, die leidden tot veroordelingen en gevangenisstraf.

Khubeev won twee jaar geleden de Gaudeamus Award. Met het prijzengeld componeerde hij The Codex of Thoughtcrimes stuk voor Asko|Schönberg en Cappella Amsterdam. De première tijdens de afgelopen Gaudeamus Muziekweek riep gemengde reacties op. Geen wonder, want wie zich verheugt op fraaie zanglijnen of opruiende teksten, komt bedrogen uit. Deze zijn namelijk onverstaanbaar omdat de zangers kartonnen kokers voor hun mond houden die hun stemmen vervormen.

Ook de overige instrumenten klinken anders dan we gewend zijn: de blaasinstrumenten hebben mondstukken van berenlokfluitjes; de snaarinstrumenten zijn voorzien van plastic linialen; de pianosnaren zijn afgeplakt. We horen slechts een onaards gezucht, geknars, gepiep en gegrom, dat soms griezelig apocalyptisch klinkt, alsof we regelrecht in de werkplaats van de hel zijn beland. Na een enorme climax komen ensemble en zangers steeds amechtiger hijgend en puffend tot rust.

Rest een open vraag: zijn de ‘misdadige’ gedachten definitief ten grave gedragen, of duiken zij weer onder de radar?

Meer info en kaarten


Posted in music, news | Tagged , , , , , , | Leave a comment

Michel van der Aa: 3D-opera Sunken Garden in NTRZaterdagMatinee

sunken Garden foto

In 2013, the ‘first 3D opera’ in the world was launched in the Holland Festival with a lot of fanfare. This fourth opera by Michel van der Aa (1970) got mixed reviews. Two years later the Dutch composer made a revised version for the Opéra de Lyon. Based on this, he wrought a semi-scenic performance that will be premièred in NTRZaterdagMatinee in the Amsterdam Concertgebouw on Saturday 21 October.

At the time I was impressed by Sunken Garden, yet considered it somewhat too long. Hopefully this disadvantage has been taken care of in its latest version.

Here’s a translated reblog of the review I wrote for Cultuurpers in 2013.

Crime & Punishment before, after and in Death

Amsterdam, 5 June 2013 – It’s hard to find a production that created such a stir as Sunken Garden by Michel van der Aa. After its première at the London Barbican Theater last April this ‘first 3D-opera’ was both called ‘soporific’, and dubbed ‘the future of opera’.

Therefore I curiously entered the Rabozaal of the Amsterdam City Theater, where I was given 3D-glasses and a note with instructions when to put them on. The string orchestra Amsterdam Sinfonietta was complemented with winds, percussionists and a keyboardist; the young André de Ridder conducting.

As in his previous opera After Life, Van der Aa takes us to the antechamber of death. Where in After Life the characters relive their dearest memory before finally passing into afterlife, in Sunken Garden they can escape their responsibilities. Amber Jacquemain caused the death of her rival in love, Simon Vines was asleep when his daughter died in the cradle, Toby Kramer committed euthanasia on his mother.

The three protagonists make different choices: Amber finally leaves for the empire of the dead, Simon decides to live on with his guilt and Toby is reincarnated in the shape of his benefactor/tormenter Zenna Briggs. She built the sunken garden to become immortal, but was counteracted by Doctor Marinus, who lost his life over this. In passing the Orpheus theme is addressed: Toby falls in love with Amber, whom he tries – unsuccessfully – to free from the underworld. This is visualized by a 3D explosion of brightly colored plants.

Also musically, Van der Aa expands on former compositions. He supports the story with functional sounds, whether or not combined with electronics. Long-drawn chords are interspersed with frantic sound eruptions, yet at times there’s more lyricism. His favored broken branches aren’t missing either. Striking is the use of a consciously nerdy sounding synthesizer, which evokes associations with the seventies. Amsterdam Sinfonietta and conductor André de Ridder were in excellent shape, but the music was too uniform to engage our attention for two hours.

The vocal lines are slightly less angular than in After Life, yet still mainly move back and forth between the high and low registers. Thanks to the recitative style and the great performance of the singers, the texts were understandable. With his warm baritone, Roderick Williams convinces as the tentatively searching artist Toby Kramer, the soprano Katherine Manley is great as the venomous, lightly hysterical Zenna Briggs and Claron McFadden shines as the desperate Marinus.

In the filmed parts the baritone Jonathan McGovern (Simon Vines) also holds our attention, though you unconsciously squeeze your ears shut during his larmoyant “aria” about his daughter’s death. The pop singer Kate Miller-Heidke moves us as the naïve-devious Amber Jacquemain, especially when her sultry vocal lines surface above the stampeding dance-beats that threatened to drown her earlier.

Unfortunately all music is amplified, sometimes resulting in distorted vocals. Moreover it creates distance, because you see an orchestra in the pit and singers on the scene, yet hearthem through speakers to the left and right of the stage. Identification with the characters is problematic anyway, because David Mitchell’s storylines are so complicated and far-fetched that after one and a half hours boredom creeps in. – But then it continues for another thirty minutes.

Sunken Garden is a brave attempt to search for new ways, but it seems unlikely this opera ‘will change history’, as Van der Aa’s alter ego Toby Kramer postulates.

The revised, semi-staged version of Sunken Garden will be performed in Concertgebouw on 21 October in the series NTRZaterdagMatinee and is broadcast live on Radio 4. Info en tickets

Posted in music, news, review | Tagged , , , , , , | Leave a comment

Rozalie Hirs creëert dromerig muzieklandschap in ‘parallel world [breathing]’

Rozalie_Hirs WikipediaRozalie Hirs (bron Wikipedia)

Al eeuwen zien wetenschappers verbanden tussen muziek en de ordening van het heelal. Het Koninklijk Concertgebouworkest nam dit als uitgangspunt voor zijn concert op 19 oktober in de serie Horizon. In samenwerking met de Universiteit van Amsterdam wordt een ‘polyfone kosmos’ gerealiseerd. Peter Eötvös componeerde hiervoor het orgelconcert Multiversum, Rozalie Hirs schreef ‘parallell world [breathing]’. Het stuk van Eötvös beleeft zijn Nederlandse première; de compositie van Hirs was 7 oktober al te horen op Amsterdam Science Park en klinkt nu tijdens de afterparty.

Hirs componeerde ‘parallel world [breathing]’ in opdracht van de Faculteit der Natuurwetenschappen, Wiskunde en Informatica van de UvA. Uitgangspunt was een kamermuziekstuk rond het thema Multiversum, voor vijf musici van het Koninklijk Concertgebouworkest. Een kolfje naar de hand van de componist, die zich al sinds 1997 bezighoudt met onderzoek naar de wetmatigheden van klank. Tijdens het componeren combineert zij een intuïtief creatief proces met wetenschappelijke frequentieberekeningen. Hierin is zij verwant aan zogenoemde ‘spectralisten’ als Tristan Murail, bij wie zij studeerde.

RozalieHirs, première van ‘parallel world [breathing] ‘, 7 okt 2017, musici KCO o.l.v. Alexander de Blaeij , locatie UvA Science Park, foto Machiel Spaan

Droomachtig muzieklandschap

Het nieuwe stuk ‘parallel world [breathing]’ is het eerste deel van de nog te voltooien cyclus ‘parallel worlds’. ­– Niet voor vijf, maar voor acht musici. Dit heeft vooral een praktische achtergrond. ‘Ik was uitgegaan van een bezetting van fluit, klarinet, piano, viool en cello’, zegt Hirs. ‘Maar er bleek geen goede piano op locatie te zijn. Ze vroegen of ik in plaats daarvan een harp wilde inzetten. Omdat ik inmiddels een behoorlijk deel van de pianopartij af had, besloot ik de harp te combineren met slagwerk. Voor de rijkdom van de harmonieën voegde ik een extra strijker toe, een altviool. Vanwege de zwaarte van de partij werden het uiteindelijk twee harpen; ik gebruik bovendien elektronische klanken.’

De titel ‘parallell world [breathing]’ verwijst naar de parallelle werelden van het Multiversum, een thema uit de snaartheorie. Hirs: ‘Dit eerste deel van de cyclus is gebouwd uit tere harmonieën, met gebroken akkoorden van vibrafoon en harp. Die kunnen opgevat worden als metafoor voor wind rond de wereld, of adem van de mens. De uitgesponnen klanken voeren de luisteraar mee door een droomachtig muzieklandschap dat herinnert aan minimal music en spectrale muziek. Het is een meditatief stuk vol beweging.’

Info en kaarten via deze link:

Posted in music, news | Tagged , , , , | 1 Comment

Amsterdam Sinfonietta schittert in schimmenspel met Kurtág en barok

Amsterdam Sinfonietta met schim Michiel Weidner, foto Anna van Kooij)

De Grote Zaal van het Muziekgebouw aan ’t IJ is pikdonker. Dan floept een spotlight aan op het eerste zijbalkon rechts. Daar spelen Alexander Sitkovetsky, Maria Milstein, Rosanne Philippens en Jacobien Rozemond drie delen uit Concert voor vier violen van Telemann. Ze eindigen in een freeze, waarna de fluisterzachte, breekbare tonen klinken van Schatten van György Kurtág. We zien alleen de uitvergrote schaduw van cellist Michiel Weidner op het achtertoneel. Zodra hij klaar is, verschijnt het silhouet van Servaas Jessen, die het stuk nog eens uitvoert, in de versie voor contrabas. Dan klinkt opnieuw de levendige barokmuziek van Telemann.

Zo laat Amsterdam Sinfonietta een avond lang muziek en beeld met elkaar vervloeien. ‘De roep van violen’ blijft verrassen, mede dankzij de uitgekiende choreografie en belichting. Solisten, trio’s en kwartetten ‘interrumperen’ vanuit alle hoeken van de zaal het betoog van het strijkorkest. Volkomen organisch weven zij delen uit Kurtágs cyclus Signs, Games & Messages door muziek van Telemann en Vivaldi. Het levert een spannend schimmenspel op, waarbij de raakvlakken tussen klassieke en moderne muziek op poëtische wijze worden uitgelicht.

Rosanne Philippens, Maria Milstein, Alexander Sitkovetsky (foto Anna van Kooij)

Gelegenheidsconcertmeester Sitkovetsky heeft een mooie, ranke toon en speelt met veel vuur. Indrukwekkend ook zijn Milstein en Philippens, die als furies hun snaren geselen in het neobarokke Concert voor drie violen van de Finse componist Olli Mustonen. Amsterdam Sinfonietta speelt eveneens op wereldtopniveau. De strijkers hebben een overweldigende inzet, een diep begrip van de uitgevoerde noten en musiceren als één ademend en fraserend geheel. Hoe lastig de soms razendsnelle ritmes ook zijn, alles klinkt spatgelijk – zonder dirigent. Ook de dynamiek is om door een ringetje te halen.

Samen vertellen de musici een verhaal dat je onherroepelijk bij je lurven grijpt. Bij mij komt steevast het Engelse woord ‘elevating’ op. Zij voeren je mee naar hogere sferen, tillen je uit boven de dagelijkse werkelijkheid. Zelfs de wat kleurloze, alle kanten op schietende Serenade in C van Ernö Dohnányi smeden zij tot een aansprekend geheel. Terecht dwong het publiek na afloop met een stormachtig applaus twee toegiften af.

Dit schitterende schimmenspel is vanavond, 7 oktober, opnieuw te horen in de Stadsgehoorzaal te Leiden. Daarna klinkt het in iets gewijzigde vorm in Oostburg en Breda. Ik zou zeggen: zorg dat je erbij bent!

Info en speellijst
Posted in music, review | Tagged , , , , | Leave a comment

Noord Nederlands Orkest speelt orkestversie Canto ostinato

Simeon ten Holt, foto Friso Keuris

Tot zijn eigen ongenoegen werd Simeon ten Holt beroemd als componist van één enkel stuk: Canto ostinato voor vier piano’s. Deze compositie raakte bij zijn wereldpremière in 1979 meteen een snaar. Nog altijd klinkt het zo’n beetje elke dag wel ergens ter wereld, in alle mogelijke bezettingen. Van 12 tot en met 14 oktober presenteert het Noord Nederlands Orkest een versie voor symfonieorkest van Anthony Fiumara.

Het Noord Nederlands Orkest heeft iets met Simeon ten Holt. Al twee keer eerder werd Canto ostinato uitgevoerd, in de originele versie voor vier piano’s. Het iconische werk stond bij beide gelegenheden naast wereldpremières van de enige twee orkestwerken die Ten Holt componeerde. In 2014 werd diens op slechts vier tonen gebaseerde Centri-fuga ten doop gehouden. Twee jaar later klonk de eerste uitvoering van Une musique blanche, waarin verschillende orkestgroepen tegenover elkaar zijn opgesteld.

Meesterwerk van Nederlands minimalisme

Gezien het indrukwekkende aantal bewerkingen die in de loop der jaren zijn gemaakt van Canto ostinato, is het eigenlijk verbazingwekkend dat er nog geen versie voor orkest bestond. Dat vond ook Anthony Fiumara, die eerder al tekende voor orkestraties van muziek van David Bowie en Steve Reich. Zijn orkestbewerking van Canto ostinato maakte hij in 2016 in opdracht van het Residentie Orkest, dat het datzelfde jaar in première bracht in de Doelen in Rotterdam.

Fiumara is een groot liefhebber van Ten Holt, wiens Canto ostinato hij beschouwt als een van de meesterwerken van het minimalisme. ‘Het is een uniek stuk. Noch ervoor noch erna is iets soortgelijks geschreven.’, zei hij hierover. ‘Ik vind dat het kan wedijveren met wereldwijde topstukken als Music for 18 Musicians van Steve Reich of met Koyaanisqatsi van Philip Glass.’

Tonaliteit na de dood van de tonaliteit

Zelf moest de componist overigens niks hebben van een vergelijking met de Amerikaanse minimalisten, maar deze dringt zich onherroepelijk op. Niet alleen vanwege de eindeloos herhaalde motiefjes, maar ook vanwege de tonale teneur van de harmonieën en de bezwerend-meditatieve sfeer. In een interview met ondergetekende zei Ten Holt hierover: ‘Ik kreeg er genoeg van om aan een tafel, vanuit mijn hoofd te componeren – vanuit het intellect en niet vanuit het gevoel.’ Zo ontwikkelde hij naar eigen zeggen een ‘tonaliteit na de dood van de tonaliteit’.

Kortweg betekent dit dat Ten Holt ons weliswaar herkenbare akkoorden voorschotelt, maar deze niet onderwerpt aan de voor tonale muziek zo kenmerkende hiërarchie. In plaats van bepaalde, spanningsvolle akkoorden te laten ‘oplossen’ in ontspannende, rustgevende samenklanken, herhaalt hij ze juist eindeloos. Zo komen ze als het ware op zichzelf te staan en wordt je als luisteraar meegezogen in een tranceachtige sfeer. Die verklaart wellicht de grote populariteit van Canto ostinato, dat wel ’s nachts wordt uitgevoerd voor mensen op slaapmatjes.

Onder de motorkap

Maar hoe vertaal je dit meeslepende werk voor vier piano’s naar de verschillende instrumenten van een symfonieorkest? Een rechttoe-rechtaan klusje was het niet, erkent Fiumara in een interview met de Volkskrant: ‘Als je onder de motorkap kijkt, zie je dat Ten Holt veel vrijheden heeft ingebouwd. De musici mogen zelf beslissen hoe vaak ze een bepaald deel herhalen. Er is een hoofdlijn, maar er zijn ook alternatieven. Het oorspronkelijke stuk is voor vier piano’s. Tijdens een tafelgesprek met vier personen kun je elkaar nog wel onderbreken, maar met zestig man heb je echt een gespreksleider nodig.’

Als arrangeur moest hij de teugels dus wel iets sterker aantrekken. Op zijn blog schrijft hij: ‘Het orkest is een enorme machine met zijn eigen wetten en gedrag. Voor dat apparaat heb ik een vertaling gemaakt van de instructies en vrijheden die Simeon ingebouwd heeft in de notatie. Ik heb het orkest in twee helften verdeeld, die voortdurend met elkaar in dialoog zijn – precies zoals de pianisten in het origineel.’

Homogeen maar kleurrijk

Die kern van het origineel zit voor Fiumara in de homogene klank van de vier piano’s. Hij vergelijkt deze met zwart-witfotografie en de monochrome vlakken van kunstenaars als Mark Rothko of Ad Reinhardt. In zijn orkestratie wilde hij het rijkere klankpalet uitbuiten, zonder de oorspronkelijke homogeniteit uit het oor te verliezen.

Daarom koos hij voor een basisklank die wordt gevormd door de strijkers. Deze wordt spaarzaam aangevuld en bijgekleurd door houtblazers; slechts sporadisch zet hij koperblazers in. Ook het slagwerk gebruikt hij maar mondjesmaat.

Zo maakt Fiumara lijnen en bewegingen hoorbaar die in de pianoversie op de achtergrond bleven. Dit gebeurt echter niet al te nadrukkelijk, want ‘het moet klinken alsof Canto voor orkest werd geschreven’. En inderdaad: in zijn nieuwe jas is het stuk misschien nog wel bedwelmender dan het origineel.

Op donderdag 12 oktober in de Oosterpoort Groningen en vrijdag 13 oktober in de Harmonie te Leeuwarden verzorg ik voorafgaand aan het concert een inleiding. 

info en speellijst

Foto: Simeon ten Holt: Friso Keuris

Posted in music, news | Tagged , , , , , | Leave a comment

Bas-bariton Pieter Vis is niet meer – hij kon het zingen niet laten

Geheel onverwacht overleed donderdag 28 september de bas-bariton Pieter Vis (1949-2017), 68 jaar oud. Een hersenbloeding werd hem fataal. Die ochtend nog had hij op Facebook een bericht gedeeld van het radioprogramma De Ochtend van Vier. Onder zijn bekende pseudoniem Pyoter Riba – de Russische vertaling van zijn naam

Sinds hij dit sociale medium ontdekte, toonde hij zich een enthousiast gebruiker die onvermoeibaar likes en complimenten uitdeelde aan wie ook maar iets te melden had over muziek. In hem verliest het Nederlandse muziekleven een bijzonder bevlogen musicus. Zijn tijdlijn stroomde onmiddellijk vol met geschokte reacties over zijn plotselinge dood.

Pieter Vis was een van de warmste, hartelijkste en collegiale musici die ik ooit heb leren kennen. Ons eerste contact ontstond in 1997, toen ik voor de VARA de programmareeks Het tweede gezicht maakte, gewijd aan vrouwelijke componisten.

Het was destijds nog veel moeilijker opnames te vinden van componerende dames dan tegenwoordig. Zoekend naar muziek van onder het tapijt geschoffelde componisten als Catharina van Rennes, Hendrika van Tussenbroek en Bertha Tideman-Weyers stuitte ik keer op keer op zijn naam. – Als jongenssopraan, als bas of bariton, maar ook als dirigent. Per telefoon beantwoordde hij met graagte al mijn vragen en voorzag hij me van waardevolle tips.

Daarna verloor ik Pieter een beetje uit het oog, omdat hij zich in een ander muzikaal circuit bewoog. Hij maakte vooral naam in de wereld van de kerkmuziek en begon zijn carrière als jongenssopraan. Als solist trad hij geregeld op met het Rotterdams Jongenskoor, maar hij soleerde ook bij de vermaarde Wiener Sängerknaben.

Daarna studeerde hij zang bij onder anderen de alt Annie Hermes. Daarnaast volgde hij liedinterpretatie- en operacursussen bij grootheden als de sopraan Marie-Cécile Moerdijk en de bas-bariton Dietrich Fischer-Dieskau. Hij won verschillende binnen- en buitenlandse prijzen en trad op in de Festivals van Vlaanderen, Salzburg en Berliner Festwochen.

Een paar jaar jaren geleden kruiste Pieter opnieuw mijn pad, via het zojuist door hem – en mij – ontdekte Facebook. Ik had nog geen bericht geplaatst of hij had het al geliked, en dat gold al zijn volgers. Enthousiast deelde hij onze berichten, postte filmpjes en foto’s van eigen optredens uit heden en verleden en leverde commentaar.

Pieter beschikte over een fabelachtig geheugen en grote kennis van het Nederlandse muziekleven, die hij belangeloos deelde. Waar hij de tijd vandaan haalde om zoveel mensen actief te volgen, is mij een raadsel. Ondertussen bleef hij namelijk optreden, concerten organiseren en jongeren begeleiden op hun weg naar een professionele carrière.

Diverse malen nam hij ‘definitief’ afscheid van zijn zangcarrière. Maar hij kon het zingen niet laten, en beklom keer op keer opnieuw het podium. Zo hoorde ik hem na zijn zoveelste afscheid toch in een recital met Nederlandse operamuziek in Museum Kröller-Muller. Zijn warme stem en ingeleefde interpretatie vormden voor mij het hoogtepunt van het concert.

Op de aan hem gewijde website lezen we dat op 16 december 2018 ‘definitief het doek zal vallen voor de Nederlandse concertzanger en musicoloog Pieter Vis’. Dit allerlaatste van alle laatste optredens gaat hij niet meer halen, voortaan zingt Pieter in de hemel.

Op de foto: Pieter Vis met Daniël Wayenberg

Posted in music, news | Tagged , , , | 2 Comments

At Swim-Two-Birds: double concerto for violin & cello by Pascal Dusapin

‘I’ll never write a motif, rhythm, or chord that I cannot sing,’ Pascal Dusapin (Nancy, 1955) once said. And indeed, all his music has a vocal, cantabile quality. On Saturday 30 September the Dutch Radio Philharmonic Orchestra will première his concerto At Swim-Two-Birds for violin, cello, and orchestra in Amsterdam Concertgebouw. Soloists are the violinist Viktoria Mullova and the cellist Matthew Barley, to whom the piece is dedicated. The première is broadcast live on Radio 4, organizer of the concert series NTR ZaterdagMatinee.

As a child Dusapin was so impressed when he first heard a jazz trio, that he decided there and then to start playing the clarinet. From his tenth he developed a passion for organ, but only when he heard Arcana by Edgard Varèse, he knew he wanted to spend the rest of his life composing.

Colourful tapestries

Instead of going to a conservatory – which he deemed too academic – Dusapin studied art history and aesthetics at the Sorbonne. He developed his compositional skills mainly on his own, yet did take some seminars with Iannis Xenakis between 1974 and 1978. He considered the Greek composer to be the living heir of Varèse. Unlike his heroes, he was not interested in using electronics in the compositional process. With purely physical instruments Dusapin creates highly organic music, full of colourful sound tapestries and lyrical solos.

He composed At Swim-Two Birds at the request of the violinist Viktoria Mullova and the cellist Matthew Barley. At first Dusapin had doubts about writing yet another piece for solo strings. Having recently finished both a violin and a cello concerto, he ‘felt a bit swamped by these two instruments’. When Mullova and Barley opined that the combination of a violin and a cello would make ‘a new instrument altogether’, he accepted the commission after all: ‘This changed everything.’

Extravagant narrative

While composing, Dusapin stumbled upon the experimental novel At Swim-Two-Birds by Flann O’Brien from 1939. This is literally swarming with unlikely figures and characters, who in the end take over the initiative from the author. It is a mixture of farce, satire and fantasy and ranks as one of the important exponents of postmodern literature.

‘I was struck by the narrative and formal extravagance of this book’, says Dusapin. But though he took its title, he never intended his concerto to be a musical equivalent. Rather more he was taken in with the way the characters become entangled with each other. –  ‘And then, of course, there are two birds in the title…’.

Sensually intertwined

The number two not only applies to the soloists, but also to the form of the concerto. Instead of the current three, At Swim-Two-Birds has only two movements, both slow. Dusapin gives a lot of room to the soloists, who often play virtuoso solo lines against a silent orchestra. At other times the two ‘birds’ sensually intertwine in soaring duets, the orchestra moving in so cautiously you hardly notice they’re taking part in the argument.

The overall pace is slow, but towards the end vehement tapping on a tambourine triggers a faster tempo, while the dynamics become louder. The solo violin ‘breaks loose’ in staggeringly virtuosic figurations, giving the orchestra and fellow soloist the go-by. Yet they pull themselves together quickly, ‘overtaking’ the violin and restoring the quiet atmosphere. The concerto ends with softly rumbling drums and gongs, the string orchestra playing a chord that slowly fades away into nothingness.

I hope the actual performance will be as enchanting as is promised by the score.

Saturday 30 September, 2.15 p.m. Concertgebouw Amsterdam
Radio Filhamonisch Orkest / Markus Stenz
Ligeti: Lontano
Dusapin: At Swim-Two Birds
Info and tickets:

Photo credit: Jean Radel

Posted in music, news | Tagged , , , , | Leave a comment

Peter Eötvös composes organ concerto based on string theory

Peter Eötvös foto Istvan Huszti

On October 19, Peter Eötvös will conduct the Royal Concertgebouw Orchestra Continue reading

Posted in music, news | Tagged , , , , | Leave a comment

Nedpho en Koor DNO schitteren in La forza del destino

Van de onheilspellende klaroenstoten aan het begin tot de in het niets wegstervende fluisterstrijkers aan het slot: alles klinkt als een klok. Toch dirigeert Michele Mariotti La forza del destino van Giuseppe Verdi voor het eerst. Hij maakt met deze zelden uitgevoerde opera zijn debuut bij De Nationale Opera. Mariotti kwam, zag en overwon. Hij lijkt een geboren Verdi-interpreet, van wie we nog veel gaan horen.

Met elegante, maar trefzekere gebaren tovert de Italiaanse dirigent elke nuance te voorschijn in Verdi’s kleurrijke, hoogst dramatische muziek. Het Nederlands Philharmonisch Orkest klonk zelden zo alert en ingeleefd, met prachtige soli van onder andere houtblazers en harp. Ook de interactie met het al even voortreffelijk zingende koor van DNO was voorbeeldig. Vier uur lang bleven hun inzetten spatgelijk, zelfs in ritmisch hondsmoeilijke passages als de opzwepende massascène ‘Rataplan’.

Onnavolgbaar libretto?

De Nationale Opera bracht La forza del destino nooit eerder op de planken. Velen wijten dit aan het onnavolgbare libretto van Francesco Piave. Maar zijn niet alle opera’s gebaseerd op een draak van een verhaal? In dat licht valt dit libretto best wel mee. Om te spreken met George Bernard Shaw: ‘Er is een tenor (Alvaro), die het aanlegt met een sopraan (Leonora) en een bariton (haar broer Carlo) die dit wil verhinderen.’

Helemaal zo simpel is het natuurlijk niet. Alvaro (Roberto Aronica) doodt per ongeluk Leonora’s vader (de bas James Creswell), waarop Carlo (Franco Vassallo) eerwraak zweert. Op het slagveld sluiten beiden – incognito – bloedbroederschap. Zodra Carlo diens ware identiteit ontdekt, besluit hij Alvaro en Leonora (Eva-Maria Westbroek) alsnog te doden. Uiteindelijk sterft hijzelf door het zwaard van haar geliefde, nadat hij zijn zus dodelijk heeft verwond.


Regisseur Christoph Loy volgt het libretto op de voet, in een fraaie enscenering van Christian Schmidt. Tijdens de ouverture zien we de drie hoofdpersonen als kind; Leonora neemt als een piëta haar broer op schoot. Aan het slot draagt Alvaro de dode Leonora op zijn knieën. Een mooi beeldrijm: Alvaro blijft verweesd achter, speelbal van het noodlot als hij is.

De vele massascènes zijn spectaculair vormgegeven, met wervelende choreografieën van leather-boys in blote bast. Aanstekelijk is de sensuele buikdans van waarzegster Preziosilla. Deze wordt bijzonder wulps uitgevoerd door de mezzosopraan Veronica Simeoni, die ondertussen uitstekend zingt.

Er zijn ook minder overtuigende scènes. Bijvoorbeeld als Carlo en Alvaro elkaar te lijf willen gaan met plastic kinderzwaarden. En waarom wordt Leonora verkracht door de broeders bij wie zij haar toevlucht heeft gezocht? Zij is immers verkleed als man en de abt houdt haar angstvallig voor de blikken van zijn kloosterlingen verborgen.

Leonora (Eva-Maria Westbroek) & op de stoel Il marchese (James Creswell) & Koor van de Nationale Opera (c) Monika Rittershaus

Melodramatische filmbeelden

Ronduit storend zijn de filmbeelden. Verdi maakt met zoetgevooisde soli, schrille dissonanten en onverhoedse trommelslagen de gemoedstoestand van de personages volledig invoelbaar. De emotionele, huizenhoog geprojecteerde gelaatsuitdrukkingen werken als verdubbeling, waardoor het geheel larmoyant en melodramatisch wordt.

Jammer ook dat er tussen Leonora en Alvaro maar geen vonk wil overspringen. Westbroek en Aronica delen schijnbaar enkel hun liefde voor ruimhartige vibrati. Bovendien overschreeuwen zij zichzelf, hebben zij moeite met hun intonatie en heeft beider stem een rafelrand. Gelukkig zijn de overige rollen beter bezet. Vassallo is fenomenaal als Carlo. Zijn warme bariton klinkt altijd beheerst, zelfs in razernij grijpt hij niet naar een turbovolume.

De ware ster is Verdi’s muziek

Een glansrol speelt de Oekraïense bas Vitalij Kowaljow als Padre Guardiano. Met zijn in alle registers egale stem bereikt hij moeiteloos alle hoeken van de Stopera, ook in zachtere passages. Waarom hij als abt van het klooster gekleed gaat als de dorpsdokter, is mij overigens een raadsel.

De bariton Alessandro Corbelli heeft als de knorrige Fra Melitone de lach aan zijn kont hangen. De sopraan Roberta Alexander maakt een smaakvolle miniatuur van haar kleine rol als huishoudster. Hopelijk mag zij in een volgende productie terugkeren.

Ook Michele Mariotti zie ik graag weer eens terug. Hij geeft de solozangers, de individuele musici en de koorleden alle ruimte om te schitteren. – De ware ster van deze productie is Verdi’s muziek.

Gehoord: 13-9-2017, Stopera Amsterdam
Aldaar nog te horen tot en met 1 oktober. Info en kaarten:
Posted in music, review | Tagged , , , , , , , , | Leave a comment

Aart Strootman wins Gaudeamus Award #Gaud17

On Sunday 10 September the Gaudeamus Award for composers under 30 was granted to the Dutch guitarist, composer and instrument designer Aart Strootman (1987) in TivoliVredenburg, Utrecht. The jury, consisting of Joe Cutler, Christopher Trapani and Mayke Nas, chose him from the 5 nominees who had passed their first selection.

For this year’s edition 288 scores were handed in, from 36 different countries. The Gaudeamus Award consists of a commission of € 5000 for a new piece to be premiered in the next Gaudeamus Muziekweek. Strootman’s fellow nominees were the Americans Chaz Underriner, Ethan Braun and Sky Macklay, and the Serbian Ivan Vukosavljevic.

The jury comments on Strootman: ‘An artist who sees no boundaries between performing, composing, improvising, and designing instruments. He’s a complete original, whose sonic invention is an inspiration and who approaches composition with a remarkable freshness, reinventing the sound of each instrument within an ensemble down to the finest detail. A performer, an improviser, an inventor and a unique composer.’

Strootman was happily surprised: ‘I hadn’t expected to win the prize, I’m very honoured.’ Asked what he had in mind for the commission, he answered: ‘I don’t know yet. I’m immersed in writing a new piece for the Bang on a Can All Stars at the moment, for the upcoming November Music Festival. I’m going to concentrate on that and work very hard. – But first I’m going to have a stiff drink.’

Like last year, the jury selection betrayed a predilection for composers focussing on sound and texture. From the jury report we learn that Underriner ‘shows extreme attention to detail’; Braun writes ‘beautifully poised music’; Vukosavljevic ‘understands the physicality of sound’, while Macklay ‘finely balances process and intuition’.

However enchanting their works may be, of the 5 composers Macklay seems to be the only who dares surprise us with outright recognizable melodies and rhythms. She also likes to poke fun at tradition, as in her contageous Many Many Cadences for string quartet.


Insomnio performing Ballet Mécanique TivoliVredenburg 10-9-2017 (c) Herre Vermeer

With her spunk Macklay comes closest in spirit to ‘Bad boy of music’ George Antheil, whose Ballet Mécanique sparked off the afternoon. It got a dazzling performance by the Utrecht based ensemble Insomnio under the baton of Ulrich Pöhl.

This high energy piece for percussion, sirens, electric bells, (player) piano’s and airplane propellers is a modern classic. Antheil wrote it in 1924, combining the machine-like roar of the futurists with Stravinskian ostinati and repetitive motifs that pre-echo the minimalists. Pöhl and his musicians blew the roof off TivoliVredenburg and got a thunderous applause.

One would wish young music pioniers would venture further into unmapped territories. Exploring the physicality of sound and the effect of layering chords may lead to hypnotizing, meditative textures, but the overall soundworld becomes so similar you can hardly tell one composer from another. Hopefully next year’s jury will have more ear for truly original voices and select a wider variety of styles, so a new Antheil will not be overlooked.




Posted in music, news | Tagged , , , , , , , | Leave a comment

Gaudeamus Muziekweek: de piep-knor definitief voorbij?

De Gaudeamus Muziekweek lijkt het stadium van doorwrochte, maar publieksonvriendelijke ‘piep-knor’ definitief achter zich te hebben gelaten. Het gerenommeerde festival voor nieuwe muziek brengt in vijf dagen tijd 129 composities uit 32 landen. Asko|Schönberg en Cappella Amsterdam trapten woensdag 6 september af met een bonte variëteit aan stijlen. Hiermee was het openingsconcert een graadmeter van wat modernemuziekliefhebbers tot en met zondag kunnen verwachten.

De voor de Gaudeamus Award genomineerde Sky Macklay (VS, 1988) schildert in White/Waves met ruis- en sisklanken een imposant beeld van machtige oceaangolven. Jan-Peter de Graaff haakt in Rimpelingen voor cello en ensemble onbekommerd aan bij traditionele harmonieën en melodieën. De Rus Alexander Khubeev, winnaar van Gaudeamus Award 2015 kiest in The Codex of Thoughtcrimes juist voor het andere uiterste.

Bas Wiegers dirigeert Asko|Schönberg & Cappella Amsterdan in The Codex of Thoughtcrimes. TivoliVredenburg 6-9-2017

Bijna geen instrument klinkt zoals we het gewend zijn en de zangers uiten hun ‘gedachten die door anderen als misdaden worden gezien’ door wc-rollen. Het vervormde gekreun en gepiep lijkt wel wat op de manier waarop walvissen met elkaar communiceren. Gaandeweg ga je snakken naar een ‘gewone’ toon. Muzikaal is dit Russische Carnaval des animaux misschien niet helemaal overtuigend, maar geestig en aansprekend is het wel.

Timbre en eenvoud

Voorafgaand aan dit concert sprak ik met de vijf genomineerden, Sky MacKlay; Ethan Braun (VS, 1987); Ivan Vukosavljevic (Servië, 1986); Aart Strootman, (Nederland, 1987) en Chaz Underriner (VS, 1987). Hoe verschillend de jonge muziekpioniers ook zijn, zij delen een fascinatie voor timbre en werken graag met een minimum aan materiaal.

In Brauns Discipline produceren vier gitaren in dezelfde, afwijkende stemming, een complex weefsel aan boventonen. Ivan Vukosavljevic bouwt in Atlas Slave een hypnotiserende klankwereld vanuit een met strijkstok bespeelde gitaar. MacKlay presenteert in Many Many Cadences voor strijkkwartet een geleidelijk in glissandi uiteenvallende reeks cadensen.

Gaudeamus 6-9-2017 Ivan Vukosavljevic – Aart Strootman – Chaz Underriner – Thea Derks – Ethan Braun (hidden) – Sky MacKlay (c) Herre Vermeer

Herwaardering muziektraditie

Tijdens de concerten op donderdag van de Australische cellist Alistair Sung en ensemble IEMA bleek hoezeer jonge componisten de muziektraditie weer omarmen. De Amerikaanse Caroline Shaw (1982) baseerde In manus tuas voor cello solo op het gelijknamige motet van Thomas Tallis. Zij verweeft sonore flarden oude muziek organisch met moderne, meer industriële klanken. Het stuk werd stijlvol uitgevoerd door Sung.

De Japanse Yukiko Watanabe (1983) deconstrueert Bachs Goldberg Variationen in Nue voor piano en ensemble. De pianist vertolkt – hortend en stotend – het origineel, als een schim gevolgd door een koto en een onder de vleugel gezeten klarinettiste. Een slagwerker bespeelt een bloempot en projecteert vergeelde vakantiekiekjes. – Een mooi zinnebeeld van onze langzaam vervagende herinneringen, aan Bachs muziek en ons eigen verleden.

De Schotste Genevieve Murphy (1988) figureerde zelf als verteller annex zangeres in Squeeze Machine, geïnspireerd op het leven van haar autistische broer. In dit theatrale stuk debiteert zij met uitgestreken gezicht surrealistische teksten over de door angst en eenzaamheid gekwelde ‘Artuur’. Diens in zichzelf gekeerde personage wordt geregeld opgeschrikt door lawaaiige opnames uit een overvolle kroeg, waar accordeon- en doedelmuziek wordt gespeeld. Het vermakelijke stuk werd perfect en in opperste concentratie uitgevoerd door het IEMA Ensemble, een academie voor jonge musici van Ensemble Modern.

Genevieve Murphy performing ‘Squeeze Machine’ with IEMA Ensemble, Theater Kikker 7-9-2017

Apocalyptische smeekbedes

Klapstuk van de donderdag was de wereldpremière van Lacrimosa voor zeven violen van de Oekraïens-Nederlandse componist Maxim Shalygin (1985). Hij had zich altijd afgevraagd waarom het traditionele Requiem maar één lacrimosa bevat, de smeekbede van zondaars om mededogen en eeuwige rust. ‘In mijn beleving is dit deel het magische brandpunt waarin alle belangrijke ideeën samenkomen’, schrijft hij in een eigen toelichting. ‘Misschien daarom is het steevast ook het mooiste deel: vol gevoelens van pijn en catharsis. Langzaam maar zeker vormde zich bij mij het plan ook zelf een soort requiem te componeren.’

Dat werd Lacrimosa, or 13 Magic Songs. Shalygin dirigeerde zelf de zeven violisten van het mede door hem opgerichte ensemble Shapeshift. Lichtvoetige, elkaar innig omstrengelende motieven (‘Light’), omineus gezoem (‘Insects’) en verwoed over de snaren kolkende arpeggio’s (‘Stream’) worden afgewisseld met momenten van pure, etherische schoonheid (‘Lullaby’), driftige pizzizati (‘Rain’), gierende glissandi (‘Sirens’) en furieus wapengekletter (‘Prayers’).


Shapeshift & Maxim Shalygin, TivoliVredenburg 7-9-2017 (c) Herre Vermeer

Shalygin voert ons door een scala aan emoties, waarin gevoelens van wanhoop, vrees en woede overheersen; de apocalyps is nooit ver weg. De op blote voeten spelende musici leken met hun woest bewegende lijven en armen soms onder hun zware taak te bezwijken. Hun totale overgave droeg sterk bij aan een enerverende luisterervaring.

Lacrimosa werd gecomponeerd in opdracht van de Gaudeamus Muziekweek. Het festival heeft de afgelopen jaren het accent verschoven naar communicatieve muziek en merkbaar meer aansluiting gevonden bij een algemeen publiek; de concerten van Sung en IEMA waren goeddeels uitverkocht.

Of met Shalygins intense, tot het hart sprekende Lacrimosa voorgoed een punt wordt gezet achter de academische ‘piep-knor’, zal nog moeten blijken, maar de teerling is geworpen. Na afloop van het concert werd het publiek gevraagd een cd-uitgave van Lacrimosa werk te helpen realiseren via Voordekunst. Mijn advies: doen!

De Gaudeamus Muziekweek loopt nog tot en met zondag 10 september. Dan wordt ook de winnaar van de Gaudeamus Award 2017 bekengemaakt. Surf voor meer info en kaarten naar:


Posted in music, news, review | Tagged , , , , , , , , , | 5 Comments

Interactief muziektheater over vluchtelingen in Festival Oude Muziek

Van een festival gewijd aan oude muziek verwacht je veel, maar geen actueel muziektheater. Toch is dat precies wat artistiek leider Xavier Vandamme voor ons in petto heeft. Op zaterdag 26 en zondag 27 augustus presenteert straattheatergroep Kamchátka Musica Fugit, een voorstelling over vluchtelingen. Als bezoeker wordt je zelf onderdeel van het verhaal, om te ervaren wat het betekent als vluchten een manier van leven wordt. – Stevig schoeisel aanbevolen.

Toen Vandamme dit ‘improvisatorisch en interactief muziekavontuur’ programmeerde, kon hij niet bevroeden hoe dicht dit op de huid zou zitten van de realiteit. Kamchátka ontstond in 2006 in Barcelona. Het is een collectief van artiesten met verschillende nationaliteiten die een interesse delen voor immigratie. Onder leiding van Adrian Schwarzstein maakten zij verschillende producties rond het thema van de ontheemde, die zijn weg moet vinden in een vreemde wereld.

Bloedige godsdiensttwisten

De thematiek van Musica Fugit sluit naadloos aan bij het festivalthema ‘zing, vecht, huil, bid’, waarmee deze editie inzoomt op de verschillende (contra)reformaties. Religieuze twisten gaan veelal hand in hand met bloedvergieten en dat geldt evenzeer voor de christelijke wereld. Hervormers als Maarten Luther en Johannes Calvijn wilden de katholieke Kerk weliswaar vreedzaam hervormen, maar werden te vuur en te zwaard bestreden door de paus en rooms-katholieke vorsten.

Desondanks groeide de aanhang van de hervormingsgezinden razendsnel. Dit leidde tot verschillende godsdienstoorlogen en daarmee gepaard gaande vluchtelingenstromen. Zo bracht de Franse koning Lodewijk XIV in 1685 een massale migratie op gang toen hij het Edict van Nantes herriep. Dit betekende het einde van de tolerantie jegens protestanten, waarop honderdduizenden hugenoten een veilig heenkomen zochten in Engeland en de Nederlanden.

Generositeit of egoïsme?

In Musica Fugit plaatsen Schwarzstein en zijn collectief de vlucht centraal. – Niet in de zin van een ontsnapping, maar als vorm van verzet in een gevecht voor een betere wereld. Zij thematiseren tevens de solidariteit van medemensen die de vluchteling helpen zijn nieuwe leven vorm te geven. Kamchátka wordt voor de gelegenheid uitgebreid met het ensemble Zamus Kölln. Samen belichamen zij de ‘tijdloze immigranten’, die hun realiteit van de ene op de andere dag zien veranderen en een vertrouwd verleden verruilen voor een onzekere toekomst.

Theatergroep en musici voeren ons naar diverse ruimten en toevluchtsoorden. Zij creëren een beladen, mysterieuze sfeer onder de klanken van componisten als Barbara Strozzi en Johann Sebastian Bach. Met de sopraan Emma Kirkby – koningin van de oude muziek – als kers op de taart. Tijdens de tocht wordt het publiek zelf onderdeel van het drama, met de muziek als enige communicatiemiddel tussen uitvoerder en toehoorder. Zo ontstaat, ‘zonder woord, gebaar of fysiek contact een vorm van nabijheid en betrokkenheid’, die ruimte geeft aan ‘mijmeringen rond individualiteit en generositeit’.*

De vraag wordt niet expliciet gesteld, maar Schwarzstein en de zijnen houden ons een morele spiegel voor. Zijn wij bereid de hulpzoekers te verwelkomen, of steken we onze kop egoïstisch in het zand? – Dapper dat het Festival Oude Muziek zo’n zwaar beladen thema durft aan te snijden.

Voor Radio 4 maakte ik een reportage, die zaterdag 26 augustus werd uitgezonden in de pauze van het Avondconcert van AVROTROS. U luistert hem hier terug.

*Aldus het persbericht. Tijdens de voorstelling was er echter juist opvallend veel fysiek contact, wij werden als deelnemers zelfs enkele malen stevig omarmd…

Musica Fugit
za 26 aug, 10.00 + 14.00 uur, Leeuwenbergh
zo 27 aug, 10.00 + 14.00 uur, Leeuwenbergh
Info en kaarten


Posted in music, news | Tagged , , , , , , | Leave a comment

New website catalogues persecuted Dutch composers

On Wednesday, 20 June, Kajsa Ollongren launched the website Forbidden Music Regained. This catalogue of composers persecuted by the Nazi’s was initiated by the Amsterdam based Leo Smit Foundation. The city’s deputy mayor and alderman called the project ‘a giant leap for mankind’, quoting the astronaut Neil Armstrong.

Ollongren continued: “The website is important to Amsterdam because we can and may not forget what happened seventy years ago in our town. It is an honour to launch it.” – Striking detail: under Ollongren’s responsibility, the support of the Leo Smit Foundation was stopped.

Kajsa Ollongren launches website Forbidden Music Regained, Uilenburgersjoel 20-6-2017

Driving forces behind this large-scale project are the flutist Eleonore Pameijer, initiator and artistic leader of the Leo Smit Foundation, and manager Carine Alders. With stubborn perseverance they searched domestic and foreign archives for information about Dutch ‘degenerate’ composers. – Most of whom lost their lives in concentration camps during World War II. Pameijer and Alders assembled an archive of almost 2000 works and sound recordings.

The launch of the website was preceded by an international symposium. Pameijer: “Together with the chairman of our board, I went to Kajsa Ollongren. We said: “We have not come to complain about the Amsterdam council’s decision to stop supporting us, but to ask for a contribution to the symposium. – Moreover we want you to personally launch the website.”

Ollongren gave them € 3500 for the symposium and promised she would indeed launch the website. Pameijer: “She was bowled over when she learnt what we’ve achieved in the past two decades. In addition to a successful – subsidized – concert series, we published the book Vervolgde componisten in Nederland (Persecuted composers in the Netherlands) in 2015, without any form of public funding. We also organized an accompanying exhibition and concerts in the Amsterdam City Archive.

International symposium

In order to realize all this, the Foundation managed to collect € 80,000 in private gifts. And with support from music shop Broekmans & Van Poppel, the Dutch label Et’cetera released a ten-CD box of forbidden music. Pameijer: “This release got great reviews in the BBC and Gramophone magazines, but hardly drew attention in the Netherlands. There was one positive review in the music magazine Luister (Listen) and an offer in Klassieke Zaken (Classical Matters).

International bigwigs gave talks at the symposium. Pameijer: “We deliberately chose people who really relate to the subject. We did not want hotshots that are only invited for their name. I’m proud that we were able to engage Abram de Swaan. He is a great thinker and sociologist, who views everything from a much wider context than, for example, a musicologist or music journalist.

Frank van Vree, the new director of the NIOD (Dutch War Archive), was one of the speakers, too. Pameijer: “At first he was reluctant, because he doesn’t know much about music. But he has a vast knowledge of the period and its history, so it was very interesting to hear him speak about this.”

The flutist is perhaps even more thrilled by the presence of Albrecht Dümling from Musica Reanimata Berlin. “Over the years we have assembled a lot of international contacts. None of them had ever heard of the composers we’d unearthed, and they were invariably excited about their music. Dümling even invited us to present a complete program on Rosy Wertheim, that was broadcast live on the radio. It was a huge success.”

Wealth of information

Forbidden Music Regained offers a wealth of information about persecuted Dutch composers. The site is excellently searchable, offering biographies, sheet music, recordings, manuscripts and audio clips. For example, when you type ‘Rosy Wertheim’ in the search box, a list of 114 compositions pops up. The search can be refined further, e.g. on length, period of origin, orchestral or chamber music and the like. You can listen to Wertheim’s lively Sonatina for piano.

With this new website the Leo Smit Foundation has once more proved itself to be an indispensable knowledge center for persecuted composers.

Patricia Werner Leanse made a video documentary of the presentation.

Posted in archive, music, news | Tagged , , , , , , , , , , | Leave a comment

Cd-box Kurtág: already historic

The three-piece CD box with choir and ensemble works by György Kurtág is overwhelming. His soul-piercing sounds are sublimely interpreted by Reinbert de Leeuw et al. Also, the recording is impeccable. This box is already historic, a monument to the Hungarian master, who turned 91 last February.

Kurtág’s existentialist music has been performed in The Netherlands since the mid-1970s, by pioneers such as the pianist Geoffrey Madge and Residentie Orkest (The Hague Philharmonic). However it gained real fame only after the 1990s, when Reinbert de Leeuw became its tireless promoter. De Leeuw dedicated many memorable concerts to this master of the concise gesture, with whom he forged a close bond.


On this edition of the adventurous German label ECM, Reinbert has even surpassed himself. With his unwavering urge to push for the essence of a composition, he inspired Asko|Schönberg, Dutch Radio Choir and a selection of soloists to realize intense and animated interpretations.

Kurtág was too fragile to attend the recordings personally, but was consulted extensively before and after each session. He is very pleased with the result: “It’s as though they had recorded the music in their own language.” He spoke these words in a moving video message during a portrait concert in Muziekgebouw aan het IJ in 2016.

György Kurtág in video message – seated next to his inseparable wife Márta

A telling statement, for language is extremely important to Kurtág – in more ways than one. He created a completely personal grammar from tormented, aphoristic sounds, that well up from a deep inner necessity. Reinbert de Leeuw mastered this language like no other. Seven of the eleven pieces on the compilation are vocal. Kurtág even learnt Russian to read Dostoevsky; three cycles are set in this language.

Complete novel in seconds

Of these the best known is Messages from the late Miss R.V. Troussova, which signalled his breakthrough in Western Europe in the 1980s. In 21 miniatures, a soprano relates bitter love experiences. The longest song lasts 3 minutes, the shortest 22 seconds. However, in these brief periods of time, Kurtág sketches complete novels.

The Russian soprano Natalia Zagorinskaya brings across every subtle nuance, her pure and secure voice moving effortlessly between the highest and lowest registers. In the equally flawless ensemble – with atmospheric horn and cimbalom – we hear references to Schönberg’s Pierrot lunaire. Zagorinskaya also shines in Achmatova Songs which Kurtág dedicated to her, and in Four Capriccios on texts by István Bálint. These originated between 1959 and 1973 and form the opening of the CD-box, which is chronologically arranged.

György Kurtág & Reinbert de Leeuw (c) Co Broerse

Lesser known pearls

Some pieces may almost be called popular. For instance Grabstein für Stephan, with its simple, recognizable motif on the guitar’s open strings. The Beethoven-inspired … quasi una fantasia … for piano and ensemble is a modern classic, too. Equally well known, but less often played is the Double Concerto for piano, cello and ensemble, with pianist Tamara Stefanovich and cellist Jean-Guihen Queyras as superb soloists.

There are also lesser known pearls. Like the Four Songs on Poems by János Pilinszky, with the glorious baritone Harry van der Kamp. The Songs of Despair and Sorrow for choir and instruments are not often performed either. In some 20 minutes, the Dutch Radio Choir switches between ultra-soft whispering, shattering shrieks, desolate lament and excited joy. At times we seem to find ourselves at a Russian village party – Kurtág even included a bayan, a Russian accordion.


The highlight is Samuel Beckett: What is the Word, composed in 1991 for the Hungarian actress and singer Ildikó Monyók. She lost her voice in a traffic accident, but recovered it with utmost effort. Grunting and groaning, her pain almost tangible for the audience, she sang a poem about aphasia by Samuel Beckett, in a Hungarian translation. A crushing experience – live as well as on cd.

Monyók died in 2012, but Reinbert de Leeuw was determined to record the piece anew. The extremely critical Kurtág resolutely rejected every suggestion – until he heard a recording by the mezzosoprano Gerrie de Vries. “We found her!”, he called out. And he is right. With her hoarse, gritty voice De Vries makes you involuntary grab your throat. – As if you are prevented from speaking yourself.

In short, music, performance and recording are immaculate. The only minor point is the somewhat awkward documentation. The performers are not listed together with the pieces, but elsewhere in the booklet; you have to find out yourself how long a piece lasts; on the individual cd-covers track numbers are missing.

Troublesome for radio programmers such as me. For the rest: nothing but praise. As a matter of fact I’m airing the recordings in several episodes of my programme Panorama de Leeuw. – Kurtág’s music cannot be heard often enough.

ECM Records: György Kurtág, Complete Works for Ensemble and Choir 3-cd’s € 37,99
Panorama de Leeuw 5 juli 2017: Kurtág: 4 Capriccio’s; What is the Word; …quasi una fantasia…; Double Concerto opus 27 nr. 2
Panorama de Leeuw 2 augustus 2017: Kurtág: Four Songs to Poems by János Pilinszky; Messages fom the Late Miss R.V. Troussova; Songs of Despair and Sorrow. J.S. Bach/ arr. György Kurtág: Das alte Jahr vergangen ist. Hommage à Leeuw
The biography  Reinbert de Leeuw, mens of melodie zooms in on the relation between De Leeuw en Kurtág.
Posted in music, review | Tagged , , , , , , | 1 Comment

Waarom David Lang de Matthäus-Passion koppelt aan een sprookje

Een passie wijden aan een sprookjesfiguur? De Amerikaanse componist David Lang draait er zijn hand niet voor om. Hij baseerde zijn koorwerk the little match girl passion op een sprookje van Hans Christian Andersen. Donderdag 6 juli wordt het uitgevoerd door het Nederlands Kamerkoor in het Muziekgebouw aan ’t IJ. Het concert vormt onderdeel van de Koorbiënnale en wordt verlevendigd met dans.

Christelijke puurheid

David Lang schreef het libretto zelf en gebruikte niet alleen teksten uit Het meisje met de zwavelstokjes, maar ook uit de Matthäus-Passion van Bach. Hij ziet namelijk een verband tussen het lijden van Christus en het lijden van de doodgevroren luciferverkoopster. Hij beschouwt Andersens sprookje als een allegorie van armoe en geloof. ‘Het meisje lijdt, wordt veracht door de omstanders, sterft en wordt verlost. Ondanks alles bewaart zij haar christelijke puurheid.’

Voor Lang ligt de kracht van het verhaal niet zozeer in de plot zelf, als wel in de subtiele tegenstellingen. ‘Alle onderdelen – de gruwelijkheid en de schoonheid – zijn continu doortrokken van hun tegendeel. Het bittere heden van het meisje wordt verzacht door zoete herinneringen; in haar armoede blijft ze toch steeds hoopvol. Er is een soort naïef evenwicht tussen lijden en hoop.’

Richard Oppel, Pulitzer Board co-chair (left), presents the 2008 Pulitzer Prize in Music to David Lang

Publiek wordt deelgenoot

De stap naar de Matthäus-Passion van Bach was snel gezet. ‘Het interessante is dat deze ook teksten bevat die niet direct gerelateerd zijn aan het eigenlijke verhaal. Zoals reacties van de omstanders, boetvaardige gedachten, uitingen van algemeen verdriet, geschokthei of berouw.’

Dit gebeurt vaak in de vorm van koralen die de kerkgangers meezongen. Een ideale vorm volgens Lang. ‘Door het verhaal tegelijkertijd te vertellen en becommentariëren worden wij in het centrum van de actie geplaatst. We worden deelgenoot van de treurige gebeurtenissen op het toneel.’

Devote sfeer

De devote sfeer van the little match girl passion herinnert soms aan madrigalen en Byzantijnse gezangen. De koorleden zingen niet alleen, maar bespelen ook eenvoudige slagwerkinstrumenten. Mede door het repetitieve karakter van de muziek wordt het idee van een ritueel hierdoor versterkt.

In 2015 maakte vocaal ensemble Silbersee een geënsceneerde versie, die het publiek tot tranen roerde. Tijdens de uitvoering door het Nederlands Kamerkoor voegen twee danseressen een extra laag aan de tragedie toe. Volgens het persbericht is choreografe Neel Verdoorn ‘net zoals David Lang gefascineerd door de akeligheid versus de hoop’.

The little match girl passion werd onderscheiden met een Pulitzer Prize. ­– Net als Anthracite Fields van collega Bang on a Can componist Julia Wolfe, dat afgelopen zondag in de Koorbiënnale werd uitgevoerd. Benieuwd of het lijden van het zwavelstokmeisje net zo’n impact heeft als het lijden van de (jonge) mijnwerkers.

do 6 juli Muziekgebouw aan ‘t IJ 20.15 uur
Nederlands Kamerkoor / Peter Dijkstra
Info en kaarten 
Posted in music, news | Tagged , , , , , , | Leave a comment

Stockhausen met opgestoken middelvinger #HF17

Soepel dalen ze de trap af van het Amsterdamse Concertgebouw. Lucas en Arthur Jussen zijn dressed to kill. Met hun kek gesneden, doorzichtige kostuums hebben ze de eerste slag al binnen nog voor ze één noot gespeeld hebben van Mantra van Karlheinz Stockhausen. Niet alleen in hun outfit, maar ook in hun eigenzinnig spel tonen de jonge pianisten lef. Heerlijk, zo’n frisse wind in de toch wat stijve modernemuziekwereld.

Opgestoken middelvinger

De Jussens zijn voor niets en niemand bang en durven een eigen visie te presenteren. Een half jaar hebben ze gerepeteerd op het iconische meesterwerk voor twee pianisten, slagwerk en elektronica. En dat zullen we weten ook. Gaat Mantra vaak ten onder aan loodzware ernst, de twee jonge honden voeren het met aanstekelijk spelplezier uit. Geregeld krijgen zij de lachers op de hand. Bijvoorbeeld als ze een wedstrijdje doen wie een motief het meest virtuoos kan uitvoeren en Lucas ‘boos’ zijn middelvinger opsteekt.

Hilarisch is ook het moment waarop ze tegenover elkaar staand een luide kreet slaken, die verdacht veel lijkt op het ‘hojotoho’ uit Wagners Ring. Een paar keer klinkt hij spatgelijk, dan opeens zwijgt Arthur en staat Lucas met zijn geschreeuw voor joker. Met een ‘geïrriteerd’ gebaar gaat hij weer zitten. Nooit eerder hoorde ik deze compositie zo lenig en soepel uitgevoerd.

Schaamteloos romantisch

Alert op elkaar reagerend geven de pianisten een intense interpretatie ten beste, die schaamteloos romantisch is. Ik zou haast zeggen: ze maken muziek van de modernistische materie. Op momenten voeren ze ons zelfs mee naar de verdroomde klankwereld van Claude Debussy; de toccata voor het einde klinkt lekker jazzy. En waar Stockhausens theatrale aanwijzingen vaak tot gegeneerd gegniffel leiden, geven Arthur en Lucas deze een innemende vanzelfsprekendheid.

Dat Mantra bij hen een stuk langer duurt dan gebruikelijk – ruim 80 in plaats van de voorgeschreven 65 à 72 minuten – bewijst eens te meer hoe sterk ze zich deze muziek hebben eigen gemaakt. Enkele verstokte puristen mokken over hun vrije aanpak, maar de uitverkochte zaal laat zich ademloos meevoeren; zelfs kleine kinderen zijn opvallend stil. Dit concert van de Jussens is in één woord fenomenaal, een hoogtepunt van het Holland Festival.

Gehoord 24 juni in Holland Festival Proms, Concertgebouw Amsterdam 

Foto credit: Arthur & Lucas Jussen 24-6-2017 (c) Ada Nieuwendijk

Posted in music, review | Tagged , , , , , | 2 Comments

Huba de Graaff: ‘Art must be provocative’ #HF17

The artist’s duo Gilbert & George had travelled to Amsterdam Stadsschouwburg to witness a spitting image impersonation by Christopher (countertenor) & Nigel Robson (tenor) in The Naked Shit Songs by Dutch composer Huba de Graaff. She based her opera on a literal transcript of a television interview of Theo van Gogh with Gilbert & George in 1996. It was premièred in the Holland Festival to great acclaim on Thursday 22 June, and can be heard there once more on Friday 23 June.

Huba de Graaff with Gilbert & George, Christopher & Nigel Robson and Xander Vledder, Stadsschouwburg Amsterdam 21 June 2017 (c) Jessica Uijttewaal

I interviewed De Graaff for the programme book, and for a pre concert talk (it was streamed live, see below).

In 1969 Huba de Graaff saw Gilbert & George posed as living sculptures on the stairs of the Stedelijk Museum Amsterdam, in 1996 she perused their Naked Shit Pictures in the same venue. Now she presents her opera The Naked Shit Songs, based on an interview of Theo van Gogh with the artists about this controversial exhibition. De Graaff: ‘Art must be provocative.’

Huba de Graaff (Amsterdam, 1959) operates somewhat in the margin of Dutch musical life, creating music theatre on a wide variety of subjects most people would not readily associate with opera. Electronics and visuals are a given, often examining the relation between man and machine. In her opera Lautsprecher Arnolt (2003) the main roles are performed by loudspeakers; in The Death of Poppaea (2006) cameras abound; in Liebesleid (2017) a woman trains off her lovesickness, panting and puffing away during a fierce workout in a fitness centre.


A recurrent theme is the relation between speech and song. De Graaff: ‘To me it’s clear that singing came first, and that our spoken language developed from this over a long period of time. This is not only evidenced by the tone languages that have survived to this day, but also by the fact that both children and demented elderly people sing. Singing makes it easier for us to remember and cherish important events.’

To prove her point De Graaff studied the way monkeys communicate, basing her Apera (2013) on her findings: ‘Surprisingly their shrieks and shouts at times come very close to renaissance polyphony.’ She went a step further in Pornopera (2015), crafting the libretto from the lustful moaning and groaning of a copulating couple. Or, in her own words: ‘everything that happens with your voice BEFORE you start singing’. In The Naked Shit Songs she approaches the theme from the opposite angle: ‘I call it a “retropera”, because now I’m turning spoken language into song.’

Television interview on Naked Shit Pictures

The idea for the opera was suggested by the actor/singer Jan Elbertse, with whom she had worked before. ‘In 1996 he had videotaped a television interview from Theo van Gogh with Gilbert & George on their exhibition The Naked Shit Pictures. I am a great admirer of theirs, and was fascinated by how light-heartedly they discuss precarious themes such as love, tolerance, homosexuality and Islam. I decided to set the entire interview to music, including all the repetitions, hesitations and slips of the tongue. It took me a month to type everything out.’

Van Gogh was controversial because he was a thoroughbred provocateur, openly ranting against Islamic people, sometimes even calling them backward goatfuckers. De Graaff: ‘I absolutely abhor such aggressive statements. Fortunately he refrained from them in his talk with Gilbert & George, for he was a great interviewer. He asked the right questions, putting his guests at ease while avidly smoking cigarette after cigarette.

You see Gilbert & George gradually relax, even becoming a bit tipsy in the end. I was struck by how much our world has changed since 1996. Nowadays it’s unthinkable anyone would smoke or drink alcohol on television, let alone innocently address politically incorrect subjects. Since 9/11 and the assassination of Theo in 2004 the Western world has completely lost its innocence.’

Art must ask questions

While working on the typescript her already high esteem for Gilbert & George intensified: ‘I love their motto “Art is for all”, and how they keep stressing their work should be understandable to taxi-drivers and children. With this in mind I composed very singable melodies.

I’m also impressed by their immense love and tolerance toward mankind. Especially striking is their reiterated praise for Islam, referring to it as a religion of love. They call themselves Christian artists, though admitting to being “very unchristian” and fearing Christian fundamentalists. Thus they continuously raise uneasy issues, which to me is the essence of art: it must ask questions and be provocative.’

Gentlemen showing their arses

Gilbert & George are usually immaculately dressed, but in their Naked Shit Pictures the purebred British gentlemen relentlessly expose their bare buttocks and create images from their own excrements. De Graaff: ‘This inspired me to design a “turd-theme’, a bass run that keeps popping up in different guises, while my musical structure mirrors how they model their turds into strict but florid and beautiful frameworks.’

Naked from Shitty Naked Human World 1994 . 338 x 639 cm (c) Gilbert & George

The Naked Shit Songs has six movements, each comprising exactly a thousand words, preceded by a prologue of fifty and concluded with an epilogue of seventy-five words. This layout may seem haphazard and rational, but was consciously chosen. De Graaff: ‘Thus I avoided for my opera to become kitschy, for it could easily have turned into a mere succession of jaunty songs. Shaping my material into a tough structure made it possible to introduce a new version of the theme with each subdivision.’

Choir doubles Gilbert & George

The first part is spoken, only after a thousand words Gilbert & George burst into song. De Graaff: ‘They start on a scream that follows their explanation of how they make their images: …we go into a black bag. And inside this bag we shout: Aaaaaah! Halfway through also Theo starts singing. They are accompanied by a musical ensemble of double bass, piano, synthesizer, electric guitar and percussion, and a choir that doubles their lines or interjects its own comments. For this I engaged the GALA-Choir, consisting of gay and lesbian singers.’

Because of the frequent references to Islam, the composer was convinced she also needed a choir with a Muslim background. This proved less simple to realise than she’d thought: ‘I have many Kurdish friends who drink alcohol and come to see my opera’s. They were not daunted by Apera or Pornopera and responded enthusiastically when I told them about my Naked Shit Songs.

‘Muslim choir’

Some of them were even willing to sing in the ‘Muslim choir’, yet after reading the libretto they demurred. They condemn Theo’s murder as a matter of course, but it’s one thing to be open-minded and another to ignore how deeply he had offended the Quran. I had underestimated the pressure they feared to encounter from the Islamic community. At the time of the interview there was still a dialogue, now everyone is continuously walking on eggshells.’

Precisely for this reason she became even more determined: ‘In these troubled times dialogue is absolutely indispensable, on all possible levels. So I vented my disappointment to my local Turkish grocer: Why can’t I find a Muslim choir? This proved to be a stroke of luck. He suggested contacting Selim Dogru, a Turkish-Dutch composer who leads the reART World Music Choir. Selim at once agreed to take part in my opera, as did his singers, who all read the manuscript closely. They know exactly what it’s about and consider it an important project.’

The ‘Muslim choir’ enters towards the end of the opera, where the murder of Van Gogh is subtly suggested. De Graaff: ‘An electric guitar solo sets in. Gilbert sings: It’s finished, it’s dead. Theo gets up and leaves the table. Pandemonium breaks loose. Wham! Wham! Wham! The choir belts out: money, race, sex, religion, while Gilbert & George once more stress how kind Muslims are.

In the end we shortly hear Theo’s real voice: So that’s why you love to be surrounded by Muslim people? Then things quieten down, and everyone sings along with the ‘Muslim choir’: Imagine the lives of all the people at this moment in the world, wherever they are. These were George’s last words in the interview. It’s such a powerful and soothing text, but each time I hear it I get goose bumps, for we all know what happened hereafter.*

*Theo van Gogh was brutally murdered by an islam fundamentalist on 2 November 2004

My pre concert talk with Huba de Graaff was streamed live on YouTube.

Posted in music, news, women composers | Tagged , , , , , , , , | Leave a comment

Karlheinz Stockhausen: Orchester-Finalisten vol jeugdig elan #HF17

In de aanloop naar het Stockhausen-retrospectief in 2019 klonk dinsdag 20 juni Orchester-Finalisten in Muziekgebouw aan ’t IJ. Twaalf studenten van het Koninklijk Conservatorium in Den Haag tekenden voor een levendige uitvoering, vol jeugdig elan. Het publiek beloonde hen terecht met een ovationeel applaus.

Fris en jeugdig

Het in 1995 gecomponeerde ensemblestuk Orchester-Finalisten, de tweede scène uit Mittwoch aus Licht is fris en jeugdig. Dit deel van de operacyclus Licht is gewijd aan de samenwerking en verzoening tussen Michael, Eva en Lucifer, de drie hoofdpersonen. Twaalf musici spelen in de woorden van de componist ‘hoog in de lucht. De afzonderlijke solisten vliegen dichterbij, ieder in en boven zijn eigen ruimte’. Zij doen auditie voor een plaats in een orkest, begeleid door een tapecompositie met elektronische klanken en opgenomen omgevingsgeluiden.

Geestige klankprojecties

Deze komen via acht rondom ons opgehangen luidsprekers tot ons. Met kinderlijk plezier geeft Stockhausen elke musicus een eigen klankprojectie mee. Hoboïst Leon Westerweel speelt een vurige partij in de ingetogen akoestiek van een kathedraal. Celliste Begonia Chan pareert dapper het ruisen en klotsen van de zee. We horen vliegtuigklanken bij schelle multiphonics van klarinettist Daniele Zamboni; een tjoekende stoomlocomotief bij ronkende lijnen van fagottist Sjoerd Frishert en vogelgekwetter bij een springerige vioolpartij van Marieke Kosters.

Tirza Leenman & studenten Koninklijk Conservatorium (c) Ada Nieuwendijk

Theatrale gebaren

Allengs worden de studenten vrijer en brengen zij ook Stockhausens theatrale aanwijzingen vol overgave en met kennelijk speelplezier over het voetlicht. Altvioliste Elisa Karen Tavenier spreidt diva-achtig haar armen nog voor ze een noot gespeeld heeft; fluitiste Tirza Leenman toont zich een ware ballerina. Soepel steekt zij haar instrument de hoogte in, een sprongetje makend om een nóg hogere noot te treffen.

Trombonist Nuno Silveira Texeiro kronkelt al glissandi spelend over de vloer. Een mummie (Josselin Antoine) ‘verlost’ hem met een ferme bekkenslag uit zijn lijden. Het stuk besluit met een kort tutti, vanuit de zaal ingezet door de hoornist (Simão Caetano da Fonseca). De studenten spelen hun hondsmoeilijke partijen uit het hoofd. – Bijna vlekkeloos.

Trombonist (c) Ada Nieuwendijk

Hoorniste overstemd door elektronica

Helaas was het voor de pauze geprogrammeerde NEBADON voor hoorn en tape minder geslaagd. Dit is het 17e uur uit de cyclus Klang, die Stockhausen bij zijn dood in 2007 onvoltooid achterliet. Hoorniste Christine Chapman treedt aan in oranje tuniek en witte broek en speelt trefzeker haar virtuoze partij. De in wezen romantische solo wordt echter overstemd door luide, elektronische klanken die eveneens octotonisch op ons worden afgevuurd.

Op den duur gaat het almaar rondom ons cirkelende bombardement aan klanken zelfs irriteren: zonde van die mooie hoornpartij. Je krijgt bijna medelijden met Chapman, die zich echter kranig staande houdt. Na een sierlijke pirouette aan het slot trekt zij zich waardig terug in de coulissen.

Christine Chapman (c) Klaus Rudolph

Maar de aanstekelijke uitvoering van Orchester-Finalisten maakt de avond helemaal goed. Met hun toegewijde en verzorgde spel bewijzen de studenten niet alleen hun hoge kwaliteit, maar geven zij bovendien de sombermensen het nakijken die ageren tegen het Stockhausen-retrospectief.. Een geweldig initiatief dus van Koninklijk Conservatorium, Holland Festival en De Nationale Opera om Stockhausens in 2019 centraal te stellen. Door jonge mensen actief te betrekken bij de uitvoeringspraktijk blijft zijn erfgoed behouden voor de toekomst.

Zaterdag 24 juni storten de pianobroers Lucas en Arthur Jussen zich op Mantra. Ik kan niet wachten!

Holland Festival Proms, za 24 juni 19.30 uur Concertgebouw: Arthur & Lucas Jussen spelen Mantra van Stockhausen

Posted in music, review | Tagged , , , , , , | 2 Comments

Julia Wolfe: ‘Anthracite Fields is my emotional response to the coal mining history’

Even before I’ve asked one question, Julia Wolfe (1958) blazes away into an enthusiastic account of her multimedia oratorio Anthracite Fields. ‘It took me a year of research, reading, talking to people, visiting museums, going down into mining shafts and what have you. And I tell you, the visuals are a whole different level! Jeff Sugg did the same research and illuminates the story with these very slow, moving projections, incredibly powerful.’

In Anthracite Fields Wolfe zooms in on Pennsylvania coal mining life around the turn of the 20th century. She based her libretto on oral history, interviews, speeches, geographic descriptions, children’s rhymes and coal advertisements. She composed it for the Bang on a Can All Stars and the Mendelssohn Club of Philadelphia. They premiered it in 2014 to rave reviews; a year later it was awarded the Pulitzer Prize. On 2 July Anthracite Fields will have its Dutch première in the Dutch Choir Biennale, with Daniel Reuss conducting Bang on a Can, Cappella Amsterdam and Utrechtse Studenten Cantorij in Muziekgebouw aan ‘t IJ Amsterdam.

First ever commission from home state

It all started when conductor Alan Harler of the Mendelssohn Club asked Wolfe to write a new piece for them. ‘I was quite excited, for it was the first ever commission from my home state: I was born and raised in Montgomeryville Pennsylvania. The choir is based in Philadelphia, but the singers are from across the north-eastern part of the state. Some of them drive all the way down from the coal mining area around Scranton, not so far away from where I grew up. I decided to make our common heritage the subject of an evening long piece, similar to Steel Hammer about the legendary steel driving man John Henry.’

The commissioners gave Wolfe all the support she could wish for. ‘They even teamed me up with a guide to show me the region, Laurie McCants. She’s a theatre person who had made some pieces on subjects pertaining to the region, and had already conducted a lot of research herself. She happened to be a big Bang on a Can fan and we even had some friends in common. Each time I travelled down to Scranton from New York, she’d come and pick me up at the bus station and drive me around.’

Breaker Boys (c) Lewis Hine

Breaker Boys (c) Lewis Hine

Labour history

The idea to look into the life of coal miners came natural to Wolfe, who took classes in social sciences while at college. ‘I’ve always been interested in labour history, and Steel Hammer was the first work of this kind. It was based on the John Henry ballad about a man who dug a tunnel for the railroad but was outdone by a machine. That piece is more mythical, Anthracite Fields is purely based on facts, it’s a form of poetic history. It’s a kind of study and an emotional response to the anthracite coal mining industry in Pennsylvania.’

Wolfe grew up near, not in the coal mining area, which had a mysterious appeal to her as a child. ‘My grandmother was from Scranton, her parents ran a grocery store there. She moved to Philadelphia as soon as she got a chance, from where my parents later moved to Montgomeryville. I spent most of my childhood on a dust road, surrounded by woods. We would regularly drive out to go to concerts or have dinner in a restaurant. Once you got to the 309 you could either turn left to Scranton or right to Philadelphia. We mostly took the right road. I knew the Pocono Mountains were up left, but my parents never explored into that direction.’

Blacker than pitch

During her research Wolfe visited the Pennsylvania Anthracite Heritage Museum in McDade Park in Scranton: ‘It was amazing! You wind down country roads and then find this tiny little museum in the middle of nowhere. It depicts everything about the industry and what the life was there. Three fantastic historians walked me around, explaining, showing slices of earth, photographs, geographical diagrams and other exhibits. Jeff Sugg went there as well. At first he thought he might not use any photographs, because it would be too direct. But they are so beautiful that he wound up incorporating them, along with maps of the region, advertisements and all kinds of other things. His visuals are stunning.’

Wolfe also descended into several mine shafts: ‘Retired miners take you all the way down to the lower part of the earth in this little cart-train-thing, following the original track they formerly used themselves. Once you get to the bottom the guys will walk you through different tunnels and passageways. For them it used to be their daily life, not a fun thing of course, but it’s very beautiful. The walls are shiny, there are these little medical aid stations in case something happened and they have something setup so you can see the scale and how far in they worked. The shafts are lit, but at one place they turn off the lights to make you experience how dark it gets. It’s pitch black! Darker than anything I know, even being in the country when there’s no city lights or anything.’

Anthracite Fields 4

Image from Anthracite Fields

Eerie whistling

Finding herself in these under-earthly surroundings, sounds and ideas inevitably popped into her mind. ‘When you’re hunting and gathering, you become hyper aware. Some things wound up in the piece as a response to what I saw visually, others are sounds that actually belong to that place. Different gasses escaping, an alarm going off that set everybody hurrying out of the mines. There were all kinds of dangers, and my music reflects on the experience of the workers.’

At several moments in Anthracite Fields we hear eerie whistling. Wolfe: ‘That’s a poetic response. I imagined a sort of cavernous sound, caused by the wind. In Steel Hammer there’s also some whistling, but there it’s a fragment of a tune. Here it’s odd, because the singers have to make harmonies out of it. They are used to finding the pitches singing, but getting the right pitch whistling is a bit more of a challenge. And these are not regular harmonies, but rather more unusual, dissonant ones. This was a new thing for me, I’d never written that kind of sound before.’

Aural memorial list

The whistling occurs for the first time in ‘Foundation’. While Bang on a Can create an inferno of heavy pounding and drilling, the chorus recites names. ‘I came across this Pennsylvania index of mining accidents. Pages and pages of names – of people who didn’t necessarily die, but were definitely injured. I decided to make an aural equivalent of the many powerful visual memorial lists I’ve seen. But there were so many names! So first I just took the one-syllable ones like John and Frank, but there were still too many, so I focussed on the Johns and also got rid of the two-syllable last names. Sung in hoquet: John Ash, John Ayres, John Cain you get a very strong, rhythmic chant. Towards the end I also use some more colourful names, like Sylvester Sokoski, Lino Tarinella, Premo Tonetti; many of the miners were immigrants.’

Setting their names was a demanding affair. Wolfe: ‘The names belong to people who were someone’s grandfather, father, brother or uncle. It’s important the choir should be aware of this, without over-emotionalizing. The interesting thing is, in every city in the States where we’ve performed Anthracite Fields people are responding. We had a performance in Los Angeles and I was like: there’s no coal mining out there. But afterwards someone came up to me and said: my grandfather is on the list! That was chilling. I asked what’s his name? And she said John Coyne – an unusual spelling indeed. These are such incredible moments, to actually meet the live people. For us it’s music, for them it’s family history!’

2 July, Muziekgebouw aan ‘t IJ Amsterdam 3 pm
Julia Wolfe: Anthracite Fields
Info and tickets


Posted in music, news, women composers | Tagged , , , , , , , | Leave a comment

Octavia.Trepanation #HF17: political opera remains problematic

The opening scene of Octavia. Trepanation is breathtaking. A Chinese terracotta army is positioned on either side of Lenin’s laurelled head. – The fighters are headless. Lenin’s brain will serve all, seems to be the suggestion. Associations with the image of Che Guevara in the opera Reconstruction pop into my head. But while the (anti-American) message of that 1969 production was brought across chyrstal clear, director Boris Joechananov and composer Dmitri Kourliandski only sow confusion. Political opera, it remains problematic

Red light, no red thread

On paper, this new production of the Holland Festival promised to shed an interesting light on the mechanisms of tyranny. Joechananov and Kourliandski bring together three historic rulers. The Chinese emperor who wants his soldiers to be buried along with him, the Roman ruler Nero destroying his own city, the Russian revolutionary Lenin who appears to be just as tyrannical as the tsar. The stage often bathes in blood-red light, as does Lenin’s opened skull. However, a ‘red’ thread in the story cannot be discovered.

Yet the opera sets out so well. The headless terracotta fighters sing sustained vocals, while Lenin’s skull is being lifted by means of a laser beam. Soon however things take a wrong turn. In Lenin’s brain the Roman philosopher Seneca appears. Baritone Alexei Kochanov has audible trouble with his uncomfortable part, switching between his low and falsetto registers. He recites his lines unaffected, against a background of vocalized chords and darkly-circulating electronic sounds. Why his voice – and the ones of the other soloists – should be amplified is a mystery. It sounds distant and unnatural.

No interaction or development

None of the characters gets the opportunity to develop in any way, nor is there any interaction between them. Instead of focusing on our (all too) human actions, Octavia.Trepanation merely offers a concatenation of texts as dry as dust. Therefore it’s impossible to identify with any of the characters. Also, the supposed relationship between all those static people on stage remains completely unclear. Why does Trotsky pop up in a setting with Nero and Seneca? What does Buddha do in Lenin’s head? No idea.

Endless inertia

In his own words, while composing Kourliandski ‘lifted the skull’ from the revolutionary, originally Polish song Varshavyanka from the nineteenth century. A favourite of Lenin’s we are told. Kourliandski stretched its melody a hundred times, but to what aim? Half an hour of slowly traversing, (sometimes dissonant) sounds does not make for exciting or engaging music. The constant shifting between long-standing tones in falsetto and faster phrases in the chest voice becomes annoying. As do the seagull-like shrieks of a women’s choir that suddenly appears in Lenin’s skull. Also the soundscape of continuous ominous droning electronics is too uniform to hold our attention.

Nazi-like legionnaires

The only moment we are (slightly) moved is when the spirit of Agrippina (the mezzosoprano Arina Zvereva) appears. Haltingly, almost whispering, she bewails the murderous nature of her son Nero. Choir and electronics create a sustained tension with softly murmuring sounds. A comic element are the four legionnaires, who look a bit like firemen in their red plastic suits and helmets. With resolute, sometimes Nazi-like gestures, they keep hustling about the terracotta army and the rest of the people.

Also the three centaur skeletons pulling a cart that serves both as Agrippina’s bier and Seneca’s bath evoke a little smile.

Yet these few more flippant elements cannot save this totally undramatic opera.

Heard Thursday 15 June, Muziekgebouw aan ‘t IJ Amsterdam, by Stanislavsky Electrotheatre., repeated there 16 June
Posted in music, news, review | Tagged , , , , , , | Leave a comment

Holland Festival brengt verzengende Salome #HF17

Herodes heeft zijn kreet ‘Dood deze vrouw!’ nog niet geslaakt of zijn soldaten heffen Salome ruw op hun schouders en smijten haar in de hel. – De in een ruïne veranderde sjieke salon die via een doorkijkluik bijna de gehele opera zichtbaar was. Salome’s in bloed gedrenkte jurk lijkt even op te vlammen, maar dan valt – pats! – het doek. Met dit krachtige beeld besluit regisseur Ivo van Hove een meeslepende enscenering van de opera van Richard Strauss.

Parel in rijk getooide kroon

Deze productie van Salome is een nieuwe parel in de toch al rijk getooide kroon van De Nationale Opera. Ivo van Hove vertelt het verhaal namelijk zonder ons krampachtig een eigen ‘visie’ op te dringen. Het sobere, maar vindingrijke toneelbeeld van zijn vaste vormgever Jan Versweyveld vormt een treffend contrapunt met de hyperemotionele lading van zowel libretto als muziek. Een simpele maan verbeeldt de heftige gemoedstoestanden van de moreel losgeslagen personages op het toneel.

Omineus wassend overschaduwt zij de in een zwart achterdoek uitgespaarde salon met canapés en palmen. Traag van links naar rechts glijdend kleurt zij rood als Salome Jochanaän tracht te verleiden, om dan weer te verbleken.

Na Salome’s fatale sluierdans wordt de habitat van Herodes en Herodias zelfs geheel aan ons oog onttrokken door een frontaal op ons afstormende maansverduistering. Het beklemmende beeld roept associaties op met de apocalyptische, alles verwoestende planeet uit de film Melancholia van Lars von Trier.

Niemand is onschuldig

Niemand is onschuldig. De jonge Salome (Malin Byström) beklaagt zich over de wellustige blikken van haar stiefvader Herodes (Lance Ryan), maar belaagt zelf Jochanaän (Evgeny Nikitin). Herodes geilt op zijn stiefdochter, maar wil het leven van Jochanaän sparen als zij om diens hoofd vraagt. – Niet uit respect voor de profeet, maar uit angst voor het onheil dat zijn executie teweeg zal brengen. Zijn vrouw Herodias hitst hem daarentegen op, uit welbegrepen eigenbelang: ze kan Jochanaäns aantijgingen niet langer verdragen.

Het schitterende toneelbeeld vindt zijn gelijke in de voorbeeldige uitvoering. Daniele Gatti voert het Koninklijk Concertgebouworkest trefzeker door de kolkende partituur. Nu eens subtiel en verleidelijk (Salome als nog onschuldige tiener), dan weer onderhuids dreigend (onheilsboodschappen Jochanaän), woest en oorverdovend kakofonisch (Salome eist diens hoofd) of met ingehouden suspense (in afwachting van de executie).

Ruim baan voor zangers

Gatti geeft de zangers alle ruimte om hun vaak bijna atonale melodieën gestalte te geven. Dat zij desondanks soms overstemd worden, ligt niet aan hem maar aan Richard Strauss. In zijn streven alle woekerende emoties muzikaal te verklanken, schiet de componist soms een beetje door. Maar over het algemeen is zijn Wagneriaanse partituur een lust voor het oor.

Mede dankzij de vele leidmotieven. Neem alleen al de wufte, ‘oosterse’ melodie die Salome introduceert, of de donkere celli en hoorns die Jochanaän kenmerken. Wonderschoon ook zijn de klanknabootsingen. Bijvoorbeeld de windvlaag die door het orkest ‘waait’ als Herodes ‘machtige vleugels’ meent te horen. Gatti en zijn musici maken elke nuance hoorbaar.

Opgestuwd door het dienstbare orkest komen ook de zangers tot grootse prestaties. Voorop de Zweedse sopraan Malin Byström, die excelleert als Salome. Ondanks haar ranke gestalte en  meisjesachtige uitstraling heeft zij een dijk van een stem. Moeiteloos en loepzuiver zingt zij haar zware partij, die van laag naar hoog schiet in ongemakkelijke toonafstanden.

Ondertussen weet zij feilloos het narcistische, recalcitrante en egoïstische karakter van haar puberpersonage te treffen. Weliswaar is haar sensuele sluierdans niet altijd even soepel, maar bij vlagen heeft zij de allure van een Barbara Hannigan. Zeker wanneer zij haar perverse lusten botviert op het bebloede lijk van Jochanaän.

Poetin lookalike

De Canadese tenor Lance Ryan is als acteur onovertroffen. Hij is een ware Poetin lookalike, die gladjes zijn lustgevoelens voor Salome bagatelliseert, bruut zijn vrouw Herodias afbekt en verstoord over het lijk van Narraboth struikelt. ‘Ik heb geen opdracht gegeven hem te doden, weg ermee!’ Jammer dat zijn fraaie tenor iets te weinig kracht heeft om weerstand te bieden aan het orkestgeweld.

De Duitse mezzosopraan Doris Soffel heeft een sterkere, maar ietwat schelle stem en schiet qua inleving enigszins te kort. Als een verloren Tante Sidonia doolt ze over het podium, zich schijnbaar afvragend wat ze daar eigenlijk doet. De Rus Evgeny Nikitin heeft weliswaar een sonore bariton, maar weet zijn personage evenmin vlees op de botten te geven. À propos vlees: met zijn getatoeëerde lijf en grijze staartje ziet hij eruit als Henk Schiffmacher. Dat levert potsierlijke momenten op als Salome zijn lelieblanke lijf en ravenzwarte haar bezingt.

De kleinere rollen zijn goed bezet. Peter Sonn is een overtuigende Narraboth, Hanna Hipp zijn dito page. De vijf joden (Dietmar Kerschbaum, Marcel Reijans, Mark Omvlee, Marcel Beekman en Alexander Vasiliev) zorgen voor een komische noot met hun gekibbel over geloofszaken.

Sowieso valt er in deze in wezen loodzware opera toch vaker wat te lachen. De inventieve enscenering en personenregie van Ivo van Hove en zijn team kunnen niet genoeg geprezen worden. Gaat dat zien, gaat dat horen!

Gehoord: dinsdag 12 juni. Salome is nog te zien t/m 5 juli. Kaarten en info hier. 
Posted in music, news, review | Tagged , , , , , , , , | Leave a comment

‘Tiefes Rot‘ von Petra Stump-Linshalm in CityProms: Die Bassklarinette erzählt

Friesland, die Provinz im Nordwesten Hollands ist heiß. Kaum hat das Oranjewoud Festival aufgehört folgt schon ein zweites Festival für klassische Musik: CityProms. Vom 23. bis 25. Juni ist die Hauptstadt Leeuwarden Zentrum vieler Veranstaltungen. Diese sollen sowohl Liebhaber klassischer Musik bezaubern als auch diejenigen die damit unbekannt sind. Die Organisation will zeigen dass Musik ‘nicht nur eine ästhetische, sondern auch eine soziale Funktion hat’.

Niedrige Röhren

So gibt es Workshops über Musik und Demenz und Interaktive Konzerte für Menschen mit Behinderungen. Man kann selbst Instrumente bauen aus Abfälle, und auch Schüler werden nicht vergessen. In einem frei zugänglichen Workshop am Samstag 24. Juni behandeln die niederländische Bassklarinettistin Fie Schouten und der italienische Baritonsaxophonist Giuseppe Doronzo Probleme denen man begegnen kann beim Spielen auf ‘lage rieten’ (tiefe Rohrblätter).

Später am Samstag klingt im Gerechtshof  (Gerichtshof) die Uraufführung von Tiefes Rot, ein Werk für Bassklarinette und Klarinettenchor. Es wurde speziell für Schouten und den Klarinettenchor Capriccio komponiert von Schoutens österreichische Kollegin Petra Stump-Linshalm.

Schouten freut sich sehr über dieses neue Werk: ‘Petra ist eine gute Freundin und hoch angesehene Kollegin. Sie war eine meiner Gäste beim Bass Clarinet Festival 2016, wo sie zusammentraf mit dem Capriccio Clarinet Orchestra von John de Beer. Tiefes Rot ist ein besonderes Stück mit – selbstverständlich – eine brillante Rolle für die Bassklarinette.

Wind und Blumenwiese

Selbst schreibt Petra Stump-Linshalm zu Tiefes Rot:

“Am Anfang nur Luft, es erinnert mich ein bisschen an das Rauschen im Ohr oder Körper wenn man ganz ruhig und die Umgebung ganz leise ist, oder wenn man im Wald ist und der Wind geht nur sehr zaghaft. Quasi aus dieser Stille taucht dann friedlich die Bassklarinette auf, stellt sich vor und entwickelt etwas Klang mit dem Chor und lädt zu einem Spaziergang ein.

Nach der Einleitung kommen Vierteltoncluster im Chor – das soll auch alles sehr leise und zart sein, wie eine Blumenwiese im Sommer – es ist eine Klangfläche, aber wenn man genau hinhört, kann man auch ganz unterschiedliche Höreindrücke wahrnehmen – wie eine Wiese, die im Großen und Ganzen nur grün erscheint, aber doch ganz verschiedene bunte Pflanzen in sich birgt. Die Bassklarinette „freut” sich über diese Vielfalt und zeigt das in ihrer Linie in vollem Umfang, von tief bis hoch, virtuos aber auch klanglich ausbreitend.

Dann kommt ein kleiner wilder Bach und fließt allmählich in einen größeren Fluss. Hier darf nun wirklich alles virtuos und klangvoll sein. Sehr laut, aber behält doch immer einen warmen Klang. Zum Ende fließt der Fluss in einen See und wird wieder ein ganz ruhiges, klares Wasser. Die Stille und der Frieden vom Anfang kommt zurück. Die Bassklarinette ist so etwas wie ein Erzähler der Geschichte – der Chor ist das Bild dazu…”

Das Festival will so viel wie möglich Menschen miteinbeziehen. Darum ist (fast) alles frei zugänglich, unter dem Motto von Friedrich Nietzsche: “Ohne Musik wäre das Leben ein Irrtum.”

CityProms, Leeuwarden, 23-25 Juni, Infos und Karten:
Tiefes Rot wird nochmal gespielt am Samstag 8. Juli im Capriccio Clarinet Festival in Martinikerk Groningen. Infos und Karten

Hier ist ein Fragment der Uraufführung:


Posted in music, news | Tagged , , , , , , , | Leave a comment

Holland Festival blameert zich met non-informatie in Weeshuis van de muziek #HF17

Het Weeshuis van de Nederlandse muziek presenteert maandelijks ‘vergeten Nederlandse meesterwerken’ in het Amsterdamse podium Splendor. ‘Om de finesses te ontdekken’ worden deze twee keer uitgevoerd, onderbroken door ‘een korte toelichting of een interview met bijzondere tafelgasten’. Op papier een gouden formule. Terecht adopteerde het Holland Festival daarom drie afleveringen. Met de muziek zat het tijdens het openingsconcert op donderdag 8 juni wel snor, maar het gesprek bleek een miskleun.

Componistenactie of Notenkrakersactie?

De door tafelgast Wim Laman opgediste weetjes over Omtrent een componistenactie van Misha Mengelberg (1966) raakten kant noch wal. Mengelberg ventte in dit geestige stuk zijn frustratie over het feit dat componeren in Nederland ‘een geld, zenuwen en nachtrust rovende hobby’ was. Hij wilde meer overheidssteun voor componisten bewerkstelligen.

Laman repte echter van een protest tegen ‘de behoudende programmering van Nederlandse orkesten’. Hij had overduidelijk de Notenkrakersactie in gedachten, die pas drie jaar later plaatsvond. Tafelheer David Dramm corrigeerde hem niet, waardoor het (kenners)publiek in verwarring werd gebracht. ‘Wikipedia’ fluisterde iemand naast me.

David Dramm + Wim Laman met parituurpagina Omtrent een componistenactie (foto Esther Gottschalk)

Ernst gereduceerd tot grap

De tweede uitvoering was dan ook alles behalve een verdiepende ervaring. Dat de musici met dik gevulde ordners gooien, opgewonden door elkaar schreeuwen, elkaar met opgeheven vinger toe-toeteren, de gekste fluitjes en rammelaars hanteren en allerhande dierengeluiden produceren, werd gereduceerd tot een onschuldige vorm van ‘ontregeling’. Zo ging Mengelbergs boodschap compleet verloren, want de uitgesproken frasen zijn geïnspireerd op het wollige taalgebruik van ambtenaren.

Samen met Peter Schat en Rob du Bois ijverde Mengelberg al vanaf 1964 voor de oprichting van een Fonds voor de Scheppende Toonkunst. Omtrent een componistenactie is een parodistisch verslag van de taaie obstructie die zij hierbij ondervonden. De titel verwijst naar  een enquete die het actiecomité in januari 1965 aan componisten stuurde om hun actiebereidheid te polsen. – Mengelberg schreef trouwens niet alleen de muziek, maar maakte er ook kleurrijke collages bij.

Potsierlijk gekrakeel

Achter de musici zagen we kleurrijke, wonderlijke beesten en (lastig te ontcijferen) citaten in tekstballonnetjes. Bijvoorbeeld: ‘Het investeren in krompolitie moet voor de overheid een voordelige zaak zijn.’ In een landschap vol pinguïns hangen drie sokken aan een waslijn. Zegt de eerste: ‘Leuk, die actie.’ De tweede: ‘Erg leuk.’ De derde: ‘Bijzonder leuk.’

Platenhoes met de collages van Misha Mengelberg

Mengelberg componeerde Omtrent een componistenactie voor het Danzi Kwintet, dat in 1966 de wereldpremière verzorgde in het Holland Festival. (Een opname hiervan zond ik onlangs nog uit in Panorama de Leeuw op de Concertzender.)

Toen het Fonds voor de Scheppende Toonkunst in 1982 dan eindelijk een feit was, werd het stuk opnieuw uitgevoerd tijdens een feestelijke bijeenkomst op 28 april in de Ysbreker.

Ruim vier decennia na zijn ontstaan is het nog altijd fris, mede vanwege het kennelijke speelplezier van de musici. Petje af voor Jeannette Landré (fluit), Dorine Schoon (hobo), Jesse Faber (klarinet), Marieke Stordiau (fagot) en Laurens Otto (hoorn). Dankzij hen werd de potsierlijkheid van het ambtelijke gekrakeel toch enigszins invoelbaar.

‘Piepknor’ blijft fier overiend

Al even overtuigend klonk Serie per sei strumenti (1960) van Mengelbergs leeftijdgenoot en kompaan Jan van Vlijmen. Dit sextet bevat in plaats van een hoorn een trompet (Bas Duister) en wordt gecompleteerd door een piano (Pauline Post). Anders dan Mengelberg was van Vlijmen een overtuigd modernist. Zijn stuk is geordend volgens seriële principes, waarbij de toonhoogte wordt bepaald door een twaalftoonsreeks.

In het eerste deel kaatsen de musici elkaar korte frasen toe, die als objecten in de ruimte geplaatst worden. Hun lijnen zijn melodischer in het tweede deel, waarin zij ook solistisch naar voren treden. Dit soort muziek wordt vaak misprijzend ‘piep-knor’ genoemd, maar dat doet van Vlijmens stuk tekort. Ondanks de strenge compositiemethode heeft het een speels karakter, het blijft ook anno 2017 fier overeind.

De avond werd geopend en afgesloten met Reisefieber van Willem Breuker, de ‘tune’ van Weeshuis van de Nederlandse muziek. Muzikaal stond de avond als een huis, maar door de non-informatie tijdens het gesprek ging ik toch met een katterig gevoel naar huis. Een blamage voor het Holland Festival. Volgende week klinkt muziek van Hendrik, Jurriaan en Louis Andriessen. – Aangezien Louis zelf als gast aanschuift, zit het dan met de informatieoverdracht vast wel snor.

Info en kaarten: Weeshuis van het Holland Festival
VPRO Vrije Geluiden maakte opnames, die werden uitgezonden op zaterdag 10 juni en zijn terug te luisteren via  Radio 4 )
Lees alles over de weg naar de oprichting van het Fonds voor de Scheppende Toonkunst  in ‘Reinbert de Leeuw, mens of melodie’
Posted in music, news, review | Tagged , , , , , , | 3 Comments

AVROTROS Vrijdagconcert: menselijke en hemelse extase

Traditioneel zet het AVROTROS Vrijdagconcert een feestelijke punt achter het seizoen met een gezamenlijk concert van het Radio Filharmonisch Orkest en het Groot Omroepkoor. Op 9 juni voert de Amerikaanse sterdirigent David Robertson hen tijdens het slotconcert door het meeslepende ballet Daphnis et Chloé van Maurice Ravel. Daarnaast klinken het orkestwerk L’Ascension van diens landgenoot Olivier Messiaen en een selectie uit de Vespers van Rachmaninov.

Extatische liefde

Ravel componeerde Daphnis et Chloé in 1909 voor de Ballets Russes. Dit dansgezelschap van de Russische impresario Sergej Diaghilev maakte begin twintigste eeuw furore in Parijs. Hij had had een goede neus voor jong talent en initieerde talloze avontuurlijke, vaak baanbrekende composities en choreografieën. Deze gingen niet zelden gepaard  met een vleugje schandaal. – Maar de Parijzenaren smulden ervan.

Voor het ballet Daphnis et Chloé bracht Diaghilev de choreograaf Michel Fokine samen met de componist Ravel. Het is geïnspireerd op een verhaal uit de Griekse mythologie over de liefde tussen de geitenhoeder Daphnis en de schaapsherderin Chloé. Wanneer Chloé door een groep piraten wordt ontvoerd, schiet de god Pan het ontroostbare liefdespaar te hulp. Na een extatische liefdesdans vallen de twee geliefden elkaar gelukzalig in de armen.

Climax voor koor en orkest

Fokine ontwikkelde een nieuwe balletvorm, met gestileerde lichaamsbewegingen die hij baseerde op de hoekig-statische afbeeldingen op oud-Griekse vazen. Tegelijkertijd zette Ravel met zijn verfijnde klankgevoel een nieuwe norm voor instrumentatiekunst. Hij liet zich inspireren door zijn dromen over ‘de antieke wereld zoals die is afgebeeld op achttiende-eeuwse schilderijen’.

Ravel schreef Daphnis et Chloé voor groot koor en orkest en de muziek zit vol wufte krullerigheid en gefilterd zonlicht. Voor de dansers was dat niet altijd makkelijk, want de muziek blinkt uit in ritmische onregelmatigheden en ongewone maatsoorten. Om een voor hen lastige vijfkwartsmaat onder de knie te krijgen, scandeerden de dansers steeds opnieuw: ‘Ser-ge-Dja-ghi-lev, Ser-ge-Dja-ghi-lev’.

Daphnis et Chloé wordt meestal uitgevoerd in de twee orkestsuites die Ravel er later uit destilleerde. Maar tijdens dit concert klinkt de oorspronkelijke versie, met een van de allermooiste climaxen die ooit voor koor en orkest zijn geschreven.

Hemelse extase

Een heel ander soort extase ademen de twee stukken voor de pauze, beide gerelateerd aan christelijke feestdagen. Weliswaar zijn die net achter de rug, maar de muziek is er niet minder mooi om.

Sergej Rachmaninov schreef zijn Vespers in 1915, ter gelegenheid van de nachtwake voor Pasen. Hierin roept een onbegeleid koor de zegen af van God. Het is gebaseerd op het Russisch-orthodoxe kerkgezang en is met zijn kenmerkende lage bassen een van de meest geliefde werken van Rachmaninov.

De diepgelovige Olivier Messiaen bezingt een vorm van hemelse extase in L’Ascension  (Hemelvaart) voor symfonieorkest. Elk van de vier delen van deze ‘meditaties voor orkest’ belicht een ander aspect van ons verlangen naar eenwording met God. Dat wordt bijna tastbaar in het etherische tweede deel: ‘Serene halleluja’s van een ziel die zoekt naar het hemelse.’

Messiaen componeerde L’Ascension in 1933. Het geldt als een van zijn belangrijkste vroege orkestwerken, ook al werd het bekender in de versie voor orgel die hij er later van maakte. Dat het Radio Filharmonisch Orkest dit bijzondere stuk nu uitvoert onder leiding van modernemuziekspecialist David Robertson is iets om naar uit te zien.

Het concert is live te beluisteren op Radio 4. Ik maakte hiervoor een radio-essay over L’Ascension. Dit is terug te luisteren via deze link.

vrijdag 9 juni 2017 – 20u15
TivoliVredenburg, Utrecht – Grote Zaal
Radio Filharmonisch Orkest + Groot Omroepkoor
David Robertson, dirigent
Martina Batič, koordirigent
Info en kaarten 
Posted in music, news | Tagged , , , , , , , | Leave a comment

Karlheinz Stockhausen – ‘de man van Sirius’ – vaart ten hemel met Pinksteren

Vorig jaar barstte een kleine rel los toen het Holland Festival bekendmaakte in 2019 een grootschalig project op te tuigen rond de opera Licht van Karlheinz Stockhausen. Modernemuziekhaters schreeuwden moord en brand, want wie zit er nou te wachten op de akelige piepknor van de Duitse notensmid? Toch ontstond er meteen een run op de kaarten. Ook na zijn dood in 2007 blijft de naar eigen zeggen van Sirius afkomstige componist de gemoederen bewegen. Maandag 5 juni speelt Insomnio zijn ‘Michaels Reise um die Erde’ op het – gratis toegankelijke – festival Culturele zondagen in Utrecht.

Het idee voor Licht ontstond in 1977, toen Stockhausen in Kioto was. Terwijl hij zat te componeren hoorde hij het gezang van monniken uit een naburige tempel. Plotseling realiseerde hij zich dat alle muzieken van de wereld verwant zijn. Westerse, Arabische, Indiase en Aziatische muziek verschillen enkel in detail van elkaar en zijn daarom in wezen dialecten van een en dezelfde muziektaal.

Licht = goddelijkheid

Stockhausen krijgt ter plekke de ingeving een grootschalig werk te schrijven rond het thema licht. Hij besluit in vijfentwintig jaar tijd zeven avondvullende opera’s te componeren, voor elke dag van de week één. Als eerste schrijft hij Donnerstag, in 2003 is zijn cyclus voltooid. – Hij heeft er dan inderdaad (ruim) een kwart eeuw aan gewerkt.

Licht is voor Stockhausen een metafoor voor goddelijkheid. In zijn opera Licht wil hij  een kosmisch wereldtheater creëren, waarin hij zijn levenslange overtuiging uitdraagt dat muziek en religie één zijn, gekoppeld aan de visie dat de mensheid in wezen muzikaal is. Dit wereldtheater speelt zich niet alleen af op de aarde, maar ook in de werelden daarbuiten. Het omvat het lot van de mensheid, de aarde en de kosmos, in overeenstemming of confrontatie met de spirituele wezens Michael, Lucifer en Eva.

Michael is de ‘Scheppende engel van ons universum’ en vertegenwoordigt de progressieve krachten van de ontwikkeling. Lucifer is zijn rebellerende tegenstrever en Eva werkt aan een vernieuwing van de ‘genetische kwaliteit’. Door de wedergeboorte van de mensheid zal deze daarna een muzikaler karakter hebben. Michael, Lucifer en Eva hebben elk drie vormen: als zanger (tenor, bas, sopraan), als instrument (trompet, trombone, bassethoorn) en als lichaam (dansers).

Elke dag heeft eigen betekenis

Stockhausen onderzoekt de betekenis van de zeven dagen van de week in verschillende culturen en esoterische tradities en ontwerpt een algeheel plan voor de opzet van Licht. Maandag is de dag van Eva; op dinsdag gaan Michael en Lucifer een confrontatie aan, op woensdag werken de drie wezens samen; donderdag is de dag van Michael; op vrijdag vindt de verzoeking van Eva door Lucifer plaats; zaterdag is de dag van Lucifer en zondag de dag van de mystieke eenwording tussen Michael en Eva.

De componist bedenkt zelf het plot, het libretto (enkele uitzonderingen daargelaten) en de enscenering. Elke dag is bovendien gekoppeld aan bepaalde kleuren, symbolen, planten, dieren, zintuigen en elementen. Waar Wagner met zijn Ring een Gesamtkunstwerk nastreefde, gaat Stockhausen in Licht nog een stapje verder: alle muzikale en theatrale bouwstenen worden opgevat als één geheel– van gezang, instrumentale muziek, elektronische klanken, beweging, kostuums tot aan de belichting toe.

aartsengel Michael, schilderij van Guido Reni (fotocredit Wikipedia)

Stockhausen baseert zijn hele, zevendelige cyclus op de zogenoemde superformule, die drie individuele formules herbergt – Michael heeft een dertientonige; Eva een twaalftonige en Lucifer een elftonige. Deze formule bepaalt het ritmisch, melodisch, dynamisch en timbraal verloop van de opera’s, niet alleen muzikaal, maar ook scenisch. Om zoveel mogelijk klankkleuren te realiseren koppelt Stockhausen de verschillende instrumenten vaak aan elektronica.

Michael/Stockhausen als scheppende kracht

‘Michaels Reise um die Erde’ is het tweede bedrijf uit Donnerstag aus Licht. Deze is gewijd aan Michael, die de scheppende kracht vertegenwoordigt. De aartsengel neemt een menselijke gestalte aan om te ontdekken hoe het voelt een mens te zijn. In het voorafgaande bedrijf is Michaels jeugd beschreven, die verrassende overeenkomsten vertoont met Stockhausens eigen leven.

Michael is de zoon van arme ouders en krijgt de liefde voor muziek en kunst mee van zijn moeder (Eva). Na een zenuwinzinking wordt zij opgesloten in een krankzinnigengesticht, waar zij door een arts wordt gedood. Zijn vader (Lucifer) is een schoolmeester die Michael leert bidden en jagen, hij sneuvelt aan het front. Michael wordt verliefd op Maan-Eva, half mens half vogel, een van de verschijningsvormen van Eva. Aan het eind van deze akte doet Michael drie examens, als zanger, als trompettist en als danser. Vanwege zijn enorme talent wordt hij met triomfgeschal toegelaten tot het conservatorium.

Verkapt trompetconcert

Dan begint het tweede bedrijf, eigenlijk een verkapt trompetconcert. Michael maakt met zijn instrument een muzikale reis om de aarde, alvorens hij in de laatste akte terugkeert naar de hemel. Hij speelt in een roterende bol onder een sterrenhemel. Onderweg doet hij zeven ‘stations’ aan, die elk de klanksfeer van de bezochte plaats reflecteren: Duitsland, New York, Japan, Bali, India, Centraal-Afrika en Jeruzalem. Michael converseert/concerteert met de overige instrumentalisten aan de voet van de globe, zij representeren de wereld.

De trompettist is behangen met allerhande dempers en elektronica, zodat hij een indrukwekkend scala aan klankkleuren kan produceren. Zijn muzikale formule begint met relatief eenvoudige, signaalachtige motieven, tegen een fond van diffuse klanken van het ensemble. Zijn partij wordt steeds kleurrijker, virtuozer en extravaganter, tot zij in schijnbaar onsamenhangende fragmenten uiteenspat.

‘Kruisiging en hemelvaart’

Aangekomen bij het zesde station (Centraal Afrika) hoort hij in de verte een bassethoorn (het instrument van Eva en Maan-Eva). Michael draagt de wereld op in omgekeerde richting te gaan draaien en bereikt het zevende en laatste station (Jeruzalem), waar hij een ‘gesprek’ voert met een contrabas. Dan verschijnt Maan-Eva en hun beider muzikale formules verstrengelen zich in elkaar, tot ze elk de formule van de ander spelen.

Twee clowneske klarinettisten ‘kruisigen’ Michael, samen met de lage koperblazers, waarna een ‘hemelvaart’ begint. De klanken van de trompet en de bassethoorn cirkelen rond elkaar tot ze eindigen in een gezamenlijke triller. Ze versmelten met elkaar in een unisono gespeelde G, die wegsterft in oneindigheid.

Culturele zondagen 5 juni, diverse locaties in Utrecht: Info en kaarten

Posted in music, news | Tagged , , , , | Leave a comment

Oranjewoud Festival: klassieke muziek met koninklijke allure

Sinds 2012 organiseert Yoram Ish-Hurwitz elke zomer het Oranjewoudfestival in Friesland. De even ondernemende als avontuurlijke pianist maakt daarbij de natuur tot onlosmakelijk onderdeel van de muzikale beleving. Van woensdag 1 tot en met maandag 5 juni verrast hij zijn publiek opnieuw met concerten op bijzondere locaties. Verspreid over het gebied spelen ruim 120 Nederlandse en internationale topmusici de mooiste muziek in een kleinschalige, intieme setting.

Koninklijke allure

Zelfs als je geen liefhebber bent van klassieke muziek is het de moeite waard naar Friesland af te reizen. Alleen al de plek zelf heeft sprookjesallure. Oranjewoud dankt zijn naam aan Albertine Agnes van Nassau, prinses van Oranje. Zij bouwde in de 17e eeuw een buitenverblijf in het bosrijke gebied bij Heerenveen. Hoewel het landgoed in de loop der tijden geregeld van eigenaar en bebouwing wisselde, bleef de band met de Oranjes. Ook Beatrix en Claus waren er geregeld te gast. Zo krijgt het festival een koninklijk randje.

Oranjewoud Festival – foto Ronald Knapp

Het sympathieke van het Oranjewoudfestival is bovendien zijn toegankelijkheid en laagdrempeligheid. Naast betaalde concerten zijn er gratis toegankelijke evenementen in de Proeftuin. Deze vormt het festivalhart, waar iedereen kan proeven van (h)eerlijke hapjes en allerlei soorten muziek. Er zijn korte optredens van de festivalmusici zodat je op een ongedwongen manier kennis kunt maken met zeer uiteenlopende muziekstijlen. Speciaal voor kinderen is er in ‘t Proevertje van alles te doen en te beleven.

Bespiegelen en zwieren

De Proeftuin biedt een fraai startpunt van waaruit je over het terrein kunt uitwaaieren. Bijvoorbeeld naar Museum Belvédère, waar geluidskunstenaar Hans van Koolwijk objecten tot leven wekt met geluid. Of het Rabobank Paviljoen, voor een sfeervol kaarslichtconcert van meesterpianist Enrico Pace. Een ritmische ontdekkingstocht door het bos met Tatiana Koleva is zeker ook aanlokkelijk. Evenmin te versmaden valt Waltzing in the Woods  op Landgoed Oranjewoud, waar de musici van LUDWIG in de bovenzaal feestelijke dansmuziek spelen en je uitnodigen om zelf mee te doen.

Voor de meer meditatief ingestelden is er het concert van AlexP in een koude-oorlogsbunker. Diep onder de grond stuurt hij vier virtuele vleugels aan in Simeon ten Holt’s bezwerende Canto Ostinato. Ook De zingende zonderling in de Ecokathedraal van ‘ecotect’ Louis Le Roy belooft een bijzondere ervaring te worden. Diens wonderlijke, door struikgewas overwoekerde bouwsels van afvalmateriaal worden gevuld met mysterieuze geluiden en stemmen.

Inslapen en ontwaken met muziek

Hoogtepunt van het festival is de Nacht van het Park, een nieuw programmaonderdeel. In een sprookjesachtig verlichte Overtuin klinkt een scala aan korte concerten, waaronder één in volslagen duisternis. Er is tevens een ‘Augmented Concert’ door violist Yannick Hiwat, met speciale effecten via een koptelefoon. De Nacht van het Park besluit in stijl met een Middernachtconcert door zangeres Nora Fischer, het Doelen Ensemble en Aart Strootman op de elektrische gitaar. Zij spelen death speaks van David Lang en Giudecca van Strootman.

Wie in Oranjewoud blijft overnachten krijgt voor het slapen gaan gratis een persoonlijke serenade van de festivalmusici. Vroege vogels laten zich maandagochtend om 5:00 uur wekken met een zonsopgangconcert van blokfluitiste Lucie Horsch en LUDWIG. Het festival wordt die middag afgesloten met een gratis picknickconcert door het Nederlands Blazers Ensemble. Je mag zelf bepalen welke stukken zij gaan spelen, uit een in overleg met Omrop Fryslân samengestelde top-25. – Je voelt je letterlijk de koning te rijk.

Oranjewoudfestival: 1 t/m 5 juni, Oranjewoud
Info en kaarten:
Tijdens het festival verzorg ik drie inleidingen

Posted in music, news | Tagged , , , , , , , | 2 Comments

Vanachter de chador – vrouwelijke componist nog altijd veronachtzaamd

Surfend op het internet stuitte ik op een blog over de veronachtzaming van vrouwelijke componisten dat ik in 2009 schreef voor Radio 4. Helaas is de inhoud nog altijd actueel. Daarom vandaag een herplaatsing op mijn eigen blog.

Weblog: Vanachter de chador

Amsterdam, 22-9-2009 – Ik groeide op in Limburg, waar ik een nonnenschool voor meisjes bezocht – jongens hadden hun eigen patersschool. Dat belette ons niet volop te genieten van elkaars gezelschap en bovendien waren er uitwisselingen om onze culturele en geestelijke blik te verruimen. Zo bezocht ik een markt op de jongensschool die gewijd was aan de Missie in Arabische landen.

De prachtigste voorwerpen lagen uitgestald en mijn aandacht werd getrokken door een fraai geborduurde doek. Een behulpzame pater omschreef deze als ‘chador’ – ik mocht hem gerust even uitproberen. Ik had het gevaarte nog niet om of ik snakte naar adem: geheel ingeklemd in een zware lap stof kon ik alleen nog door een geborduurd traliehek naar buiten kijken. Ik was geschokt, zeker toen ik hoorde dat vrouwen dit martelwerktuig vrijwillig zouden dragen.

Mendelssohnfeest zonder Fanny

Dertig jaar later wil mijn geperoxideerde provinciegenoot een kopvoddentax invoeren om het dragen van dergelijke doeken uit te bannen. Dat hij daarmee ook de (weinige nog resterende) nonnen dupeert, laat hij gemakshalve buiten beschouwing. Maar c’est le moindre de mes soucis. Belangrijker is dat anno 2009 ook Nederlandse vrouwen nog altijd moeten opereren vanachter een chador, zeker in de muziekwereld.

In mijn vorige blog hekelde ik het feit dat het Festival Oude Muziek Felix Mendelssohn prominent op de lessenaars plaatste, maar verzuimde aandacht te schenken aan zijn zus Fanny. Terwijl zij toch grote invloed op zijn muziek uitoefende en schitterende stukken schreef. Ook het daarop volgende Mendelssohnweekend liet haar composities ongespeeld.

Nederlandse Mannendagen

Je zou verwachten dat de verhoudingen na drie feministische golven beter zouden zijn geworden, maar helaas. Al vaak kaartte ik het ontbreken van vrouwelijke componisten aan tijdens de jaarlijkse Nederlandse Muziekdagen, die ik sinds jaar en dag omschrijf als ‘Nederlandse Mannendagen’. Toen ik programmeur Micha Hamel vorig jaar complimenteerde omdat hij eindelijk ook componerende dames een stem gaf, reageerde hij zichtbaar geschrokken.

Voor de komende editie van 10 en 11 oktober heeft hij zich hersteld: van de elf geprogrammeerde stukken zijn er nul geschreven door een vrouw. Maar wie weet verbergt zich tussen de ‘tien jonge componisten’ die Ensemble Klang op zondagmiddag presenteert nog wel een enkele meid. Diezelfde dag wordt voor de elfde keer de Henriëtte Bosmansprijs uitgereikt – hoopvol is dat drie van de vijf genomineerde componisten dames zijn, want de prijs werd nog nooit door een vrouw gewonnen.

Ook tijdens het Tenso korenfestival komen de vrouwen er bekaaid af. Een snelle blik leert dat van de negenentwintig uitgevoerde stukken er vijfentwintig door mannen werden gecomponeerd. Er staan nog drie werken open tijdens het slotconcert van 18 oktober – zouden die nog wat vrouwelijke noten bieden?


Er gloort meer hoop. Het Nederlands Kamerkoor presenteert de komende weken het programma ‘La voce femminile’. Onder leiding van de vermaarde Noorse dirigent Grete Pedersen klinken hierin werken van Hildegard von Bingen, Helena Tulve, Edith Canat de Chizy en Saskia Macris. Op zondag 27 september brengt Radio Monalisa in Theater de Cameleon in Amsterdam muziek van onder anderen Fanny Mendelssohn, Clara Schumann en Lili Boulanger. Stuk voor stuk componisten die naam en faam verwierven, maar wier composities desondanks slechts zelden worden uitgevoerd.

Toch is het maar zeer de vraag of dergelijke concerten bijdragen aan een vanzelfsprekende acceptatie van de vrouwelijke componist. Zij wordt immers gepresenteerd vanuit een veilig hok. De componerende vrouw geldt anno 2009 nog altijd als een rariteit, die af en toe vanachter de tralies van haar chador de wereld in mag kijken. – Hoezo feminisering van onze maatschappij?

Posted in music, personal, women composers | Tagged , , , , , , , , , , | 3 Comments

Geanimeerde #Reinbertlezing voor muziekbibliothecarissen van NVMB

Op dinsdag 16 mei gaf ik een lezing over mijn biografie Reinbert de Leeuw: mens of melodie tijdens de netwerkdag van de Nederlandse Vereniging van Muziekbibliotheken (NVMB). Plaats van handeling: de sfeervolle voormalige wachtruimte op perron drie van station Deventer. Het werd een geanimeerde en memorabele middag.

Voor mij was het heel bijzonder om voor dit selecte gezelschap van zo’n dertig muziekbibliothecarissen te mogen spreken. Met velen van hen heb ik uitvoerig contact gehad tijdens het onderzoek voor mijn boek. Sommigen ken ik persoonlijk, met anderen heb ik alleen telefonisch of per e-mail contact onderhouden. Het was leuk nu ook hun gezichten erbij te zien.

Verschijning biografie trending topic op 15-3-2014

Opwaaiend stof

Na een boeiende lezing van Peter Schouten (kennismanager bij Ingressus) over de nieuwe catalogiseerstandaard RDA (Resource, Description & Access) is het mijn beurt. Charlotte Sienema van de programmacommissie geeft een korte, maar levendige introductie. De oren van de aanwezigen zijn meteen gespitst als zij meldt dat ‘de biografie veel stof heeft doen opwaaien’.

Zodra ik achter mijn microfoon plaatsneem en opper dat men mij gerust mag interrumperen, komt er een vraag uit de zaal: ‘Hoe zat het nou precies met al dat opwaaiende stof?’ Terwijl ik vertel over de wonderlijke gang van zaken rond ontstaan en verschijning van mijn biografie is het ‘oh’ en ‘ah’ en ‘tssss’ niet van de lucht.

Fietsassen vol biografieën

– Over de uitgever die laaiend enthousiast is over mijn manuscript maar onmiddellijk afhaakt bij het eerste protest van Reinbert de Leeuw. – Over het in het diepste geheim voorbereiden van de uiteindelijke publicatie met Dolf Weverink van Leporello Uitgevers. – Over hoe die op de dag van verschijnen met fietstassen vol exemplaren rondgaat bij de verzamelde boekhandels. – Over De Leeuws publiekelijk geventileerde woede die echter nooit geconcretiseerd wordt in feitelijke bezwaren.

Bio’s rondbrengen per fiets 14-3-2014

Het was een dollemansrit door een achtbaan aan emoties en stress, die dankzij de vele lovende kritieken toch de moeite waard is gebleken. Ook als ik hierna spreek over leven en werk van Reinbert de Leeuw, toont iedereen zich zeer betrokken. Zo memoreert oud-muziekbibliothecaris Gert Floor hoe hij Maria Stroo, de eerste pianolerares van Reinbert nog heeft gekend. Ook diens docent aan het Muzieklyceum Jaap Spaanderman ligt bij hem en anderen nog goed in het geheugen.

Schönberg met Microsoftbliepjes

Eric van Balkum start bereidwillig vanaf een laptop de meegebrachte muziekvoorbeelden in. Ik leerde hem al tijdens mijn studie muziekwetenschap kennen als catalogiseerder van de onvolprezen, maar inmiddels helaas opgeheven bibliotheek van het Muziekcentrum van de Omroep. Daar heb ik vele uren doorgebracht en beheerder Martie Severt – nu penningmeester van NVMB – heeft voor mijn onderzoek zelfs speciaal nieuwe boeken aangeschaft.

Dat fragmenten uit Schönbergs Tweede Strijkkwartet worden verlevendigd met bliepjes en piepjes van Microsoft, stationsmeldingen en het lawaai van voorbijrazende intercity’s maakt de sfeer er alleen maar geanimeerder op. Net als de spontane uitroep: ‘Reinbert!’ van voorzitter Jantien Dubbeldam bij het met een harde klap openvallende raam. Een auteur kan zich geen betrokkener en empatischer publiek wensen.

Thea Derks met Eric van Balkum aan de laptop (foto Charlotte Sienema)

Bestaansrecht muziekbibliotheek

Na mij snijdt Jos Oegema, (consulent collecties van Bibliotheek Deventer) het probleem aan van de krimpende, of zelfs geheel opgeheven muziekafdelingen in de openbare bibliotheken. ‘Wij hebben 5000 cd’s, die elk vier à vijf keer per jaar worden uitgeleend’, zegt ze. De aanwezigen zijn hoorbaar onder de indruk.

Dat geldt echter niet voor haar nieuwe directeur, die zich afvraagt of de bibliotheek überhaupt nog wel cd’s moet aanbieden. ‘De populairste boeken gaan namelijk zo’n tien keer van de plank, dus afschaffen lijkt voor de hand te liggen.’ Peter Schouten riposteert dat wetenschappelijke werken maar nul tot één keer worden uitgeleend. ‘Moeten we die dan ook maar wegdoen?’

Fysieke cd-collectie triggert nieuwsgierigheid

Hoe kunnen de muziekafdelingen hun bestaansrecht behouden is de vraag. Dat kan bijvoorbeeld door het aanbieden van Spotify-lijsten, oppert iemand. Meerdere mensen wijzen erop dat de fysieke aanwezigheid van cd’s in de bibliotheek belangrijk is. Want juist doordat mensen kunnen struinen in het aanbod worden zij nieuwsgierig. De ervaring is dat leden van bibliotheken met een uitgebreide muziekcollectie vaker cd’s aanvragen bij de Centrale Discotheek Rotterdam.

Onder het genot van een drankje en een hapje wordt nog stevig nagepraat en signeer ik enkele exemplaren van mijn biografie. Ik keer huiswaarts in de hoop dat deze muziekbibliothecarissen nog lang hun mooie en nuttige werk mogen blijven doen. – Zonder hun hulp en toewijding had ik mijn biografie nooit kunnen voltooien.

Naschrift 28 juni 2017. In de juni-nieuwsbrief van NVMB staat een kort verslag van Charlotte Sienema

Posted in news | Tagged , , , , , , , , , , , | 1 Comment


Gezien de recente perikelen rond de landstitel van Feyenoord is het thema nog altijd actueel: voetbalrellen zijn een enorm maatschappelijk probleem. Toch schijnen wij het normaal te vinden dat de politie keer op keer massaal moet uitrukken om heethoofdige supporters in het gareel te krijgen.

Dat die politie-inzet en de door hooligans aangebrachte vernielingen oneindig veel meer kosten dan de fooi die wordt besteed aan cultuur, deert schijnbaar niemand. Al in 2004 schreef ik hierover een column in het muziektijdschrift Luister. Helaas is sindsdien de cultuursector nóg veel sterker gekort.


Op een mooie lentedag fietste ik naar Theater de Balie in Amsterdam, mij verheugend op de opening van het Muziektheaterfestival aldaar. Eenmaal aanbeland bij mijn bestemming – het Leidseplein – leek daar de oorlog te zijn uitgebroken. Tientallen in gevechtstenu gestoken ME-ers postten bij gepantserde politiebussen; het glas van de tramhokjes lag aan diggelen; het asfalt was bezaaid met afval en mijn doorgang werd versperd door roodhoofdige, bierlurkende en schreeuwende mannen. Behoedzaam baande ik mij een weg door deze barbaarse horde, waarna twee potige bewakers mij schichtig toelieten tot het theater.

Marien Jongewaard in Lautsprecher Arnolt Foto Tom Croes

Was de oorlog inderdaad losgebarsten? Welnee, het was feest, Ajax was landskampioen geworden! Ietwat beduusd nam ik plaats in de zaal, waar de voorstelling ‘wegens omstandigheden’ later begon. En oh ironie, het ging over oorlog: in Lautsprecher Arnolt van Huba de Graaff* wordt de hoofdpersoon omringd door luidsprekers die hem toebrullen zijn menselijke moraal te verruilen voor een niets ontziend opportunisme. Terwijl Arnolt binnen het ene na het anders slachtoffer maakte, gingen buiten de voetbalvandalen op de vuist. Eens temeer vormde kunst een verontrustende spiegel van de maatschappij.

Toch las ik de volgende dag dat de inhuldiging van Ajax ‘voorbeeldig’ was verlopen; burgemeester Cohen vond het ‘hartstikke gezellig’. Wie durft bij zoveel zonnigheid te zeuren over geld? Die paar tonnetjes politie- , schoonmaak- en reparatiekosten verhalen we toch gewoon op de kunstbegroting? ‘Zes miljoen minder’, kraaide wethouder Hannah Belliot; ‘We heffen gewoon het RSO op’, zong staatssecretaris Medy van der Laan haar voor. Het draait in het leven warempel niet om Shakespeare, Bach of Van Maanen, maar om Sikora, Van der Vaart en Vertier. Laat de elite zelf betalen voor haar bespottelijke behoefte aan cultuur: schoppen is creatiever dan scheppen!

Ik word cultuurvandaal. Tijdens een prachtuitvoering sloop ik feestelijk de stoelen uit het Concertgebouw; in de Schouwburg verscheur ik jubelend de gordijnen en bij de Opera sla ik ontroerd de lampen stuk. – Eens zien hoe snel de kunstbegroting dan wordt opgekrikt.

Huba de Graaff presenteerde onlangs haar opera Liebesleid. Op 22 + 23 juni gaat in het Holland Festival haar nieuwste opera in première: The Naked Shit Pictures.

Posted in music, personal, women composers | Tagged , | 1 Comment

Poëtische Schumann en onstuimige Tsjechen in AVROTROS Vrijdagconcert

Vrijdag 12 mei presenteert het AVROTROS Vrijdagconcert een avond vol contrasten. Dirigent Jakub Hrůša en het Radio Filharmonisch Orkest plaatsen drie meeslepende stukken uit Tsjechië naast het poëtische Celloconcert van Robert Schumann, met de Franse meestercellist Jean-Guihen Queyras.

Betoverende natuur

In Dvořáks ouverture Carnaval horen we de natuur ontwaken, waarna een dorpsfeest losbarst vol uitbundig kopergeschal, opzwepende bekkens en rinkelende tamboerijnen. In zijn symfonisch gedicht In de Tatra schildert Viteszlav Novák in zwierige penseelstreken een kleurrijk portret van het gelijknamige gebergte. In zijn onstuimige Fantaisies symphoniques voert Bohuslav Martinů ons mee langs een scala aan betoverende vergezichten.


Robert Schumann was zeer geïnspireerd toen hij zijn Celloconcert componeerde. Hij voltooide het in twee weken tijd en het behoort tot de absolute hoogtepunten in het cellorepertoire. In plaats van een virtuoos spektakelstuk schiep Schumann een intiem en persoonlijk werk, dat zingt van begin tot eind. De Franse grootmeester Jean-Guihen Queyras is met zijn zangerige toon de gedroomde solist om deze pure cellopoëzie tot leven te wekken.

Het concert wordt live op Radio 4 uitgezonden vanuit TivoliVredenburg in Utrecht.

Vrijdag 12 mei, Grote Zaal TivoliVredenburg: RFO/Jakub Hrůša Info en kaarten hier.
Zondag 14 mei herhaling in Zondagochtendconcert, Concertgebouw Amsterdam. (Ook live op Radio 4, maar zonder het stuk van Martinů .) Info en kaarten hier.

Posted in music, news | Tagged , , , , , , | Leave a comment

Composer Ryan Wigglesworth: ‘Technique is a tool for expression’

Ryan Wigglesworth (Sheffield, 1979) is considered one of the most important British musicians of his generation. He is composer in residence at the English National Opera and first guest conductor of the Hallé Orchestra. On 11 and 12 May he makes his debut with the Royal Concertgebouw Orchestra with his own Clocks from a Winter’s Tale, commissioned by the orchestra. The two programmes also feature works by Oliver Knussen, Benjamin Britten and Edward Elgar.

Like many Britons, Wigglesworth (not related to the conductor Mark Wigglesworth) began his musical career as a chorister. He grew up in Wincobank, a rather poor district in Sheffield where his parents owned a butcher’s shop. They were no musicians themselves, but had some classic elpees, from composers like Beethoven and Berlioz. The young Ryan eagerly listened to their music, and as a six-year-old sang the anthem of his elementary school with such ‘embarrassing fervour’ that the board made him audition at Sheffield Cathedral. He was immediately engaged to sing in the boys choir.


‘I was a boy from the wrong side of the city’, says Wigglesworth, ‘but music became my world. I was lucky that Graham Matthews, the organist of the Cathedral, took me under his wing.’ After primary school, he travelled daily to King Edward’s School on the other side of the city, where he became ‘obsessed with the music we performed’.

Soon he started composing his own pieces and at fifteen he was admitted to the prestigious Charterhouse School in Surrey, an age-old boarding school that devotes a lot of attention to culture. After this he studied piano, composition and conducting at the Guildhall School of Music and Drama and the University of Oxford. There he was also Organ Scholar for some time, in which function he gained practical experience as accompanist and conductor of choral music services.

In 2008, Wigglesworth drew nationwide attention conducting the BBC Symphony Orchestra in his own Sternenfall, commissioned by the BBC. Soon assignments flooded in, and he started dividing his attention between playing the piano, conducting and composing. This combination is not burdensome: ‘When I conduct or play the piano, I learn to become a better composer: how to work out an idea clearly, how to best communicate my message to the performer, how to balance a chord. Everything I do helps me in my core business, composing.’

Secrets and shadows

About his influences he says: ‘Any music that moves you will be part of your DNA in one way or another. Thus, the extremely efficient and strict music of William Byrd can have a huge emotional impact; Berlioz shapes his ideas into incredibly electrifying, driving rhythms. Beethoven is like Shakespeare: a universe in itself. But what you eventually learn from the great masters is technique, not style. Technique gives you the tools to express what you wish to express.’

His greatest inspiration, however, comes from Oliver Knussen, both as conductor and composer: ‘His music is the best proof that you must write what you always wanted to hear yourself, not what you think you should compose. The Horn Concerto is one of his best works: though relatively short, it feels like a long journey. It is very solid, characteristic and colourful, with some whiffs of a night’s atmosphere. But above all it’s very beautiful.’


Wigglesworth is conducting this Horn Concerto alongside works by Britten and Elgar, and his own Clocks from a Winter’s Tale. While composing he drew inspiration from his opera The Winter’s Tale, that was premièred at the English National Opera in February 2017. ‘Time plays an important role in my piece, both realistic time and psychological time’, he says in an interview in Preludium, the magazine of Royal Concertgebouw Orchestra and Concertgebouw.

Clocks from a Winter’s Tale has three movements, each different in character. The first movement is dark and intense, the second is rather more light-hearted, while in the last movement the initial material returns, though this time ‘as in a dream’. Wigglesworth was fascinated by an exhibition of ancient English clocks he saw some years ago. ‘Every clock has its own personality. They are made to show the time objectively, and at the same time the complex mechanisms are of enormous beauty. To me, clocks embody the purest form of intelligence.’


The composer is happy to conduct the Royal Concertgebouw Orchestra: ‘I hope my music gives the musicians the chance to display their particular sound. It’s incredibly enchanting to hear your music performed with the same intensity and personality the Royal Concertgebouw Orchestra puts into Mahler and Bruckner.

I grew up with their records and know them from concerts in London and in the Amsterdam Concertgebouw. Their sophisticated sound is unique, their way of music making is always lively. I really look forward to our cooperation.’

Thursday 11, Friday 12 May, Concertgebouw Amsterdam
Royal Concertgebouw Orchestra, Ryan Wigglesworth, conductor
Britten (only on Friday): Four Sea Interludes
Wigglesworth: Cocks from a Winter’s Tale (commissioned by Royal Concertgebouw Orchestra, world première)
Knussen: Horn Concerto
Elgar: Enigma Variations
Photograph Ryan Wigglesworth: Benjamin Ealovega

Posted in music, news | Tagged , , , , , | Leave a comment

Operadagen Rotterdam: drie opera’s die je niet wilt missen

Vrijdag 12 mei begint de twaalfde editie van Operadagen Rotterdam. Het tiendaagse festival staat onder de titel Lost & Found in het teken van de actuele vluchtelingenproblematiek. Ik selecteerde drie opera’s van Calliope Tsoupaki, Annelies van Parys en Claron McFadden, sterke vrouwen die hierop reflecteren en wier werk het verdient gehoord (en gezien) te worden.


De vrees voor het onbekende is zo oud als de mens – verworvenheden worden gekoesterd, vreemdelingen met argusogen bezien. In hun zoektocht naar een ‘nieuw thuis’ verlaten velen hun vertrouwde wereld en steken letterlijke en symbolische grenzen over om elders een nieuw – en hopelijk beter – bestaan op te bouwen.

Durven we ons te begeven op onontdekt terrein? Komen we aan op de plaats van bestemming of raken we juist verdwaald? Zonderen we ons af van de rest van de wereld, of herkennen we onszelf terug in de vreemde ander? Dat zijn de vragen die de componisten Tsoupaki en Van Parys en de sopraan Claron McFadden stellen. Alle drie kozen een bijzondere invalshoek.

Calliope Tsoupaki: Fortress Europe

De oudere dame Europa wil koste wat kost verhinderen dat ook maar één asielzoeker haar comfortabele wereldje binnendringt. – Hoewel ze als jonge vrouw op de rug van oppergod Zeus vanuit Syrië naar Europa kwam, waar ze als vreemdeling een nieuw bestaan moest opbouwen. Haar zoon is een politicus die de poort tot Europa stevig gesloten houdt. Oog in oog met de bootvluchteling Amar gaat hij echter twijfelen.

Tsoupaki componeerde er hartverscheurend mooie muziek bij, met kruidige, Arabisch getinte koorpassages en klaaglijke melodieën van een hobo. Zij maakt de gevoelens van weemoed om het verlies van huis en haard indringend invoelbaar. Jammer van het gortdroge en eenduidige libretto, dat niets aan onze verbeelding overlaat. Maar dankzij de wonderschone muziek en de treffende enscenering is Fortress Europe toch een voorstelling om een traantje bij weg te pinken.

Annelies van Parys: Het Kanaal

In Het Kanaal van de Vlaamse Annelies van Parys wil een vluchteling het Kanaal overzwemmen, een nieuwe toekomst tegemoet. Op de krijtrotsen aan de overkant stuit hij op een transseksuele vrouw die haar leven wil beëindigen. Tussen de twee ontstaat een verrassende dialoog: hun lot blijkt sterker verbonden dan gedacht.

Hun gesproken conversatie vindt zijn spiegel in de muziek van Annelies van Parys. Zij zette liederen op een recent teruggevonden theatertekst van William Shakespeare. Die beschrijft hoe een sheriff wil verhinderen dat zijn burgers een groep vluchtelingen lynchen. Een zangeres plaatst als ‘commentator’ de monologen in een breder, universeler kader. Zij wordt afwisselend begeleid door gitaar of luit, tokkelinstrumenten die populair waren in Shakespeare’s tijd.

Claron McFadden: Nachtschade: aubergine

Uitgesproken origineel is de insteek van de Amerikaans-Nederlandse sopraan Claron McFadden. In Nachtschade: aubergine gaat zij op zoek naar de gemeenschappelijke wortels van onze diverse culturen. Hiertoe volgt zij de route die de populaire paarse groente aflegde vanuit het Midden-Oosten naar onze keukentafel.

Zij bezocht vijf landen rond de Middellandse Zee. Samen met de lokale bevolking maakte ze een plaatselijk auberginegerecht en studeerde ze een traditioneel lied in. McFadden presenteert haar ervaringen in de vorm van een theatraal en culinair concert. Zo maakt zij ons verlangen naar identiteit in een steeds veranderende wereld invoelbaar.

Achter de musici worden filmbeelden geprojecteerd van Lisa Tahon, die McFadden volgde op haar reis. Gaandeweg wordt duidelijk dat van één oorsprong geen sprake is, slechts van een oneindig aantal vertakkingen en knooppunten. We blijken bovendien meer met elkaar gemeen te hebben dan we denken.

Bij het concert worden auberginehapjes geserveerd. – Een voorstelling om van te watertanden

Operadagen Rotterdam, van 12 t/m 21 mei, info en kaarten:

Posted in music, news, women composers | Tagged , , , , , , | Leave a comment

Arnold Schönberg is dead, long live Arnold Schönberg!

Arnold Schoenberg (1874-1951) is often accused of having chased away the audience with his zest for innovation. His twelve-tone system broke away the foundation underneath the tonal system, which had provided a safe haven for centuries. Deprived of his footing the listener supposedly turned his back on contemporary music. Nonsense, because not only did Schoenberg write several fantastic works, but he continues to inspire composers to date.

Impending horrors

On Thursday 18th May, Asko|Schoenberg honours him with a concert around his Chamber Symphony No. 1. Schoenberg composed this ground-breaking piece in 1906, and it’s a key work of modern music. In it, he summed up the possibilities of classical tonality before leaving it behind forever. Moreover the line-up of ten winds and five strings – a pocket-sized symphony orchestra – laid the foundation for a thriving ensemble-culture. With its length of 20 minutes it has the form of a mini symphony.

A hundred years later, the concentrated and compressed Chamber Symphony is still fresh and overwhelming. The music balances on the borderline between tonal nineteenth-century romanticism and atonal twentieth-century expressionism. It continuously seems to burst out of its joints. Extreme dynamics, nervously interacting motifs and raw exclamations from the brass make your skin crawl. – In his startling score Schoenberg already seems to depict the impending horrors of the First World War. An impressive classic.

Arnold Schoenberg by Egon Schiele (photocredit Wikipedia)

Cartoonesque music

In 1992, the American John Adams (1947) was inspired by this iconic work in his Chamber Symphony. In his stirring piece he pairs a chromatic sound world to cartoonesque film music. He said the idea for this piece arose when he was studying the score of Schoenberg’s Chamber Symphony. ‘Meanwhile, my seven-year-old son Sam was watching cartoons in the adjacent room. The hyperactive, insistently aggressive and acrobatic scores for the cartoons mixed in my mind with the Schoenberg music, itself hyperactive, acrobatic and not a little aggressive. Suddenly, I realized how much these two traditions had in common.’



Even younger generations still find inspiration in Schoenberg. For instance Jan-Peter de Graaff, born in 1992, the year in which Adams composed his Chamber Symphony. For this concert he wrote a new piece, Rimpelingen (Ripples), for cello and ensemble. The title refers to musical codes that sound like pebble stones falling on a smooth water surface. These launch a game of action and reaction between the soloist and the other musicians.

In Rimpelingen, De Graaff incorporates both Schoenberg’s twelve-tone music and the virtuoso rhythmic drive of Adams. All of this seasoned with, in the composer’s own words, ‘a pinch of jazz and a pleasant Stravinskian pepper, embedded in a hushed impressionist landscape.’

Odd man out

The Piano Quartet Gustav Mahler (1860-1911) composed in 1876 may seem the odd man out in this programme of modern music. But there is indeed a strong connection with Schoenberg. ‘I do not understand your music, but you are right, because I’m old you are young,’ Mahler said to his experimental colleague. He fervently defended him in public, and once rebuked a visitor for hissing at a concert with Schoenberg’s music. ‘I also hiss at your music,’ the culprit answered.

Schoenberg initially considered Mahler’s music to be uninteresting old hat, but gradually learnt to appreciate it. He even made very successful edits of his song cycles Lieder eines fahrenden Gesellen and Das Lied von der Erde. And here we come full circle. Mahler’s highly romantic Piano Quartet perfectly illustrates the decadent Viennese fin-de-siècle atmosphere Schoenberg said goodbye to in his Chamber Symphony.

Asko|Schönberg, Etienne Siebens, conductor, Hans Woudenberg, cello
Muziekgebouw aan ‘t IJ, 18 May
Arnold Schönberg Chamber Symphony Nr. 1
John Adams Chamber Symphony
Jan-Peter de Graaff Rimpelingen (world première, commissioned by Asko|Schönberg)
Gustav Mahler Piano Quartet in a 
Info and tickets
Posted in music, news | Tagged , , , , , , | Leave a comment

Steije Maurer wint persprijs Prinses Christina Concours

De 49e editie van het Prinses Christina Concours in het Zuiderstrandtheater bood een welkome variatie aan instrumenten. Overheersen veelal de violisten en pianisten, dit keer waren er onder de acht finalisten ook een bastrombonist, een contrabassiste en een marimbaspeler. Opvallend was de jeugdige leeftijd van de aanstormende talenten, met vijf deelnemers van 12 en 13 jaar oud. Dit was echter niet te horen aan de kwaliteit van hun spel. Zoals iedere aflevering werd ik ook dit keer getroffen door het hoge niveau van deze jonge musici.

Persjury: Christiaan Kuyvenhoven, Thea Derks, Petra Gerrese (foto Peter van Mulken)

Toch sprong een van de deelnemers er onmiddellijk uit voor ons als persjury – naast mij bestaande uit de pianist Christiaan Kuyvenhoven en Petra Gerrese, samensteller van Podium Witteman. Met zijn enorme muzikaliteit, zijn communicatieve spel en zijn gevoel voor drama en theatraliteit greep de twaalfjarige marimbaspeler Stije Maurer ons meteen bij onze lurven. Hij bracht een interessante combinatie van oud en modern repertoire en opende met een bewerking van de Prelude uit de Cellosuite nr. 1 van Bach. Hij bracht deze met een groot gevoel voor klankkleur en sfeer over het voetlicht.

Nog indrukwekkender was zijn vertolking van On Japanese Children Songs van Keiko Abe, waarmee twee jaar geleden ook Martijn Boom de persprijs binnensleepte. Het is het eerste stuk voor een marimba van vijf octaven en gaat over een moeder die haar kind verhaaltjes vertelt voor het slapengaan. Enerzijds om het kind gerust te stellen, anderzijds om het te waarschuwen voor op de loer liggende draken.

Steije Maurer, Zuiderstrandtheater 23-4-2017 (foto Peter van Mulken)

Met zijn twaalf jaar ontpopte Maurer zich als een rasperformer, die elke nuance in het verhaal feilloos weet te treffen. Moeiteloos laat hij de vier stokken over de toetsen dansen. Nu eens horen we muisjes trippelen op de hoogste toetsen van zijn instrument, dan weer laat hij boze geesten een dreigende dans uitvoeren in de lage registers. Zijn technische perfectie doet je vergeten hoe lastig zijn partijen zijn. Hij speelt met opperste concentratie en neemt de rust om de muziek te laten ademen.

Maurer is ontwapenend naturel en weet met zijn intense concentratie de aandacht van het publiek geheel naar de muziek te trekken. Onbegrijpelijk dat de vakjury hem slechts een tweede prijs toekende.

Oordeel zelf, via de video-opname van het Prinses Christina Concours.

Een overzicht van de overige prijzen vindt u hier.

Een verslag van de finale wordt donderdag 27 april uitgezonden door Omroep Max op Radio 4


Posted in news, review | Tagged , , , , , | Leave a comment

Grażyna Bacewicz: ‘Een componist moet zich ontwikkelen’

In Polen tooit haar naam straatbordjes en schoolgebouwen en staan beelden van haar in openbare parken. Grażyna Bacewicz (1909-1969) was de eerste Poolse vrouw die als componist internationaal succes oogstte. Haar werk is zelfs te vinden op een van de cd-anthologieën van het Koninklijk Concertgebouworkest. Toch is zij hier te lande nog altijd vrijwel onbekend. Onterecht, want zij schreef krachtige muziek, waarbij ze zich weinig aantrok van de gangbare modes.

Mooi dus dat het Muziekgebouw aan ’t IJ een lans breekt voor Bacewicz. Vrijdag 28 april klinkt in de Grote Zaal haar Eerste Pianokwintet, uitgevoerd door het Szymanowski Kwartet en de pianist Kit Armstrong. Dit Amerikaanse pianotalent was nog maar drie jaar oud toen het gerenommeerde kwartet in 1995 werd opgericht. Bijzonder dat Armstrong warm loopt voor dit relatief onbekende repertoire, want veel jonge musici volgen gretig de gebaande paden.

Grażyna Bacewicz (fotocredit Wikipedia)

Twee jaar geleden oogstte het Szymanowski Kwartet succes met een uitvoering van Bacewicz’ Vierde Strijkkwartet. Op speciaal verzoek van Muziekgebouw aan ’t IJ presenteren zij dit keer haar Pianokwintet uit 1952. ‘Dat kan zich meten met de grote pianokwintetten van componisten als Brahms en Schumann’, zegt persvoorlichter Frans Bernard van Riel. ‘Het werk verdient een podium. Dat bieden we graag..’


Grażyna  Bacewicz kreeg veel labeltjes opgeplakt, van neoclassicisme tot expressionisme en van serialisme tot sonorisme. Zelf verzette ze zich hiertegen, omdat ze zich nooit wilde conformeren aan welke stroming dan ook. Een componist moest volgens haar steeds naar nieuwe wegen zoeken. ‘Een vooruitstrevende componist zou zichzelf niet eens wíllen herhalen’, zei ze in een interview in 1969.

Daarom ook wees ze het idee af van een eigen muzikale stijl die, eenmaal gevonden, gevolgd zou moeten worden. ‘Dat betekent dat je je onttrekt aan vooruitgang, aan ontwikkeling, een idee dat mij volkomen vreemd is. Elk stuk dat vandaag voltooid wordt, behoort morgen tot het verleden. Je moet niet alleen je prestaties verdiepen, maar ook je blik verruimen. Hoewel ik mezelf niet beschouw als een vernieuwer is mijn werk wel voortdurend in ontwikkeling.’ – Daar konden de etikettenplakkers het mee doen.

Muzikale familie

Grażyna  Bacewicz werd geboren in Lodz, in een kunstzinnige Pools-Litouwse familie. Haar vader was componist en gaf Grażyna  vanaf haar vijfde piano- en vioolles. Een oudere broer werd ook componist, een tweede broer pianist; haar jongere zus was dichter. Wat haar moeder deed, blijft in nevelen gehuld.

De jonge Bacewicz bleek een wonderkind: vanaf haar zevende gaf ze concerten en op haar 13e componeerde ze haar eerste stuk. Ze studeerde viool, piano en compositie aan het conservatorium van Warschau. In 1932 sloot ze haar studie summa cum laude af. Daarna volgde ze in Parijs compositieles bij Nadia Boulanger.

Deze pedagoge was ook mentor van grootheden als Darius Milhaud en Aaron Copland en hamerde op structuur. Boulanger was wars van de atonale nieuwlichterij van Arnold Schönberg en staat bekend als promotor van het neoclassicisme. – Kort gezegd een stijl van componeren waarin herkenbare ritmes, melodieën en harmonieën een hoofdrol spelen.

Dit raakte een snaar bij Bacewicz, die haar leven lang gefascineerd bleef door vorm. ‘Als je iets bouwt ga je niet lukraak stenen op elkaar stapelen. Dat geldt ook voor een compositie. Afhankelijk van de componist kan de muziek eenvoudig of gecompliceerd zijn, maar zij moet altijd goed geconstrueerd zijn.’ Haar werk uit deze periode wordt vaak neoclassicistisch genoemd. Zeer tot haar ergernis: ‘Het is eigenlijk atonaal,’ schreef ze hierover.

Grazyna Bacewicz tijdens concours in België, jaren ’50 (fotocredit Polish Music Centre)


Aanvankelijk combineerde ze haar carrière als vioolvirtuoos met het componeren. Ze had een begrijpelijke voorliefde voor strijkinstrumenten en was uitermate succesvol, als solist en componist. In Polen regende het al vanaf de jaren dertig onderscheidingen. Maar ook internationaal maakte zij indruk met haar afwisselende, altijd goed gestructureerde composities.

Zo won ze in 1951 de eerste prijs in het Strijkkwartettenconcours van Luik met haar exuberante Vierde Strijkkwartet. In 1960 behaalde haar energieke Muziek voor snaren, trompet en slagwerk een derde prijs tijdens het International Rostrum of Composers in Parijs. Vijf jaar later won haar kleurrijke Zevende Vioolconcert (!) in Brussel de gouden medaille tijdens het Koningin Elisabeth Concours.

Spannende wendingen

Haar Eerste Pianokwintet uit 1951 krijgt vaak het labeltje neoclassicisme opgeplakt. Dit doet het sfeervolle stuk echter tekort. Het haakt qua vormgevoel weliswaar aan bij de traditie, maar is daarbinnen behoorlijk avontuurlijk. Neem alleen al de ingehouden, klaaglijke strijkerslijnen tegen spaarzaam geplaatste akkoorden van de piano waarmee het opent. Deze vormen de opmaat voor een wervelend betoog, waarin weemoed, Poolse folklore en moderne dissonantie hand in hand gaan.

Etherische, bijna gewichtloze passages ontwikkelen zich ongemerkt tot dichte texturen en overdonderende climaxen. Bacewicz wisselt weliswaar snel van muzikaal materiaal en sfeer, maar houdt je met haar spannende wendingen voortdurend bij de les. Het is een meeslepend werk en sommige passages zijn ronduit ontroerend. Zo klinkt in het uitgesponnen derde deel opeens een korte referentie aan het populaire pianostukje Für Elise van Beethoven. Ook het vuur van Bartók is nooit ver weg.

Het Eerste Pianokwintet van Bacewicz wordt geflankeerd door stukken van Karol Szymanowski en Antonín Dvořák. Van Szymanowski, naamgever van het kwartet en nestor van de Poolse muziek, staat het expressionistische Eerste Strijkkwartet op de lessenaars. Het concert wordt besloten met het Tweede Pianokwintet van Dvořák. Een levendige compositie boordevol prachtige melodieën en aan de Tsjechische volksmuziek ontleende ritmes.

Kortom, een aanrader. Geen nood als je vrijdag 28 april niet kunt: het concert wordt de volgende dag herhaald in TivoliVredenburg.

Programma Szymanowski Kwartet en pianist Kit Armstrong:

Szymanowski Strijkkwartet nr. 1
Bacewicz Pianokwintet nr.1
Dvořák Pianokwintet nr. 2
Info en kaarten Muziekgebouw aan ‘t IJ
Info en kaarten TivoliVredenburg
Posted in music, news, women composers | Tagged , , , , , | Leave a comment

Deus Passus Wolfgang Rihm: lijden van Christus gekoppeld aan Holocaust

In deze periode voor Pasen lijken de Passies van Johann Sebastian Bach schier onontkoombaar. Maar de alternatieven zijn in opmars. Afgelopen week presenteerden het Koninklijk Concertgebouworkest en het Groot Omroepkoor twee zeer succesvolle nieuwe Passies.

Alternatieve Passies uit alle windstreken

De Servische componist Djuro Zivkovic baseerde Mystical Sacrifice op de paasliturgie van de Slavisch-orthodoxe kerk. Het stuwende oratorium voor koor, orkest en tenor heeft een ongekende zuigkracht, die mij en het publiek van begin tot eind aan onze stoelen genageld hield.

De Azerbeidjaanse Franghiz Ali-Zadeh vond zowel inspiratie in Bach als in de Mersyie-traditie van haar vaderland (klaagzangen van een voorganger met antwoord van een koor, uitgevoerd bij begrafenissen). Ook dit wat traditionelere, maar zeer afwisselende werk voor koor, orkest en bariton was boeiend en kreeg een ovationeel applaus.

Op Goede Vrijdag 14 april presenteert het AVROTROS Vrijdagconcert Deus Passus van de Duitse componist Wolfgang Rihm. Het wordt uitgevoerd door het Groot Omroepkoor en het Radio Filharmonisch Orkest onder leiding van chef-dirigent Markus Stenz. Rihm componeerde dit ruim anderhalf uur durende oratorium in 2000, ter gelegenheid van de 250e sterfdag van Bach. Het was onderdeel van een project van de Internationale Bachakademie Stuttgart. Die vroeg vier componisten een nieuwe, meer hedendaagse passie te schrijven.

De Chinese Amerikaan Tan Dun vermengde in zijn Water Passion teksten uit het evangelie van Lucas met elementen uit de Chinese cultuur. De Argentijn Osvaldo Golijov volgde het evangelie van Marcus in zijn op verschillende talen gezette La Pasión según San Marcos. De Russische Sofia Goebaidoelina koppelde in haar Johannes-Passion teksten uit het evangelie van Johannes aan verzen uit het Laatste Oordeel.

Evangelie Lucas naast gedicht Holocaust-overlever

Rihm baseerde zich grotendeels op het evangelie van Lucas in Deus Passus: Passions-Stücke nach Lukas. Daarnaast gebruikte hij teksten van Jesaja, de liturgie van de Goede Week, het Stabat Mater en een gedicht van Paul Celan. Vooral dit laatste is opmerkelijk. Door een tekst te kiezen van deze Holocaust-overlever koppelt Rihm het lijdensverhaal van Christus aan het lijden van de Joden.

Hij zei hierover: ‘Deus Passus – de ‘lijdende God’ – staat centraal in het christelijke denken. Maar we moeten ook verantwoording afleggen voor het leed dat de wereld is aangedaan in naam van deze christelijke God.’ – Niet voor niets koos Rihm grotendeels teksten van Lucas, wiens evangelie het minst antisemitisch is.

In de gangbare opvatting worden de Joden er immers van beschuldigd de kruisiging van Christus te hebben afgedwongen. Rihm volgt in Deus Passus de controversiële opvatting dat zij juist vroegen om diens vrijlating. Hij haakt hiermee aan bij sommige wetenschappers die betogen dat de evangelisten het verhaal bewust verdraaid zouden hebben om de Joden in een kwaad daglicht te stellen.

Donker maar ingetogen

In Deus Passus blijft Rihm dichtbij de taal en sfeer van Bach. Toch is zijn muziek onmiskenbaar geworteld in het modernisme. De sfeer is donker, maar ingetogen, met enkele felle uitbarstingen op cruciale momenten. Een waar meesterwerk, dat meteen al bij de première in 2000 het publiek ademloos deed toehoren.

Ik maakte voor de live uitzending op Radio 4 een podcast over dit intens aangrijpende stuk. Je beluistert hem hier.

Info en kaarten via deze link.

Posted in music, news | Tagged , , , , , , , , , | Leave a comment

Heike Matthiesen features lyrical music on CD ‘Guitar Ladies’

The German guitarist Heike Matthiesen (1969) took music in with her mother’s milk. She was taken to the opera from an early age and started playing the piano when she was four years old. At eighteen she decided to pick up a guitar study. She showed a natural talent and was a master student of the renowned Spanish guitarist Pepe Romero. During her studies she played plucked instruments at the Frankfurt Opera and recently she presented her fourth solo album: Guitar Ladies.

In her preface Matthiesen writes: ‘I have chosen music which I like, and I love to play.’ She selected works of nine – female – composers, including six guitarists. The title Guitar Ladies is just as obvious as it is aptly chosen. Matthiesen writes she purposely avoided ‘demonstrative virtuosity’, selecting ‘pure music’ instead. This purity lies in the ‘extreme sensual sonority, which cherishes the silence between the notes’. Well said, for the pieces pair a mellifluous soundworld to a beguiling sensuality.

The CD opens with seven Songs without words by the German-British guitarist and composer Madame Sidney-Pratten (1821-1895). She began her career as Catharina Josepha Pelzer in a famous guitarist family. She gave concerts as a child prodigy and married a British flutist when she was 33. She moved to England, where she became a celebrated guitar soloist, composer and teacher, mentoring even the daughters of Queen Victoria. Her charming Songs abound in tuneful melodies, bathed in langourous melancholy.

From here Matthiesen takes us on a trip along another fifteen compositions, by e.g. the French guitarist Ida Presti (1924-1967), who is represented by Segovia. She dedicated this piece to the Spanish guitar king Andrés Segovia, and its dark harmonies and nimble strumming reference the work of the master. The unexpected melodic twists in the subsequent Serenade Sofia Goebaidoelina (1931) sound even more ‘Spanish’.

Although not herself a guitarist, the Czech Sylvie Bodorová (1954) has a great affinity with the guitar, for which she wrote two solo concertos. Her deeply melancholic Pocta Kolumbovi – Elegy harks back to Spanish models, especially flamenco.

The Argentine Carmen Guzman (1925-2012) was also inspired by folk music, and het Tangos and Waltzes are again very melodic, but have a bit more spunk. A contemplative atmosphere pervades Tendresse of the Dutch Annette Kruisbrink (1958) and the otherwise lighthearted Waltz in the little café of her Polish colleague Tatiana Stachak (1973).

The CD concludes with four works of the British-German Maria Linnemann (1947), whose Two Elegiac Pieces are dedicated to Matthiesen. Linnemann composed these intensely lyrical pieces at her request, for the project ‘Orpheus and the Power of Music’.

With her superior technique and warm tone Matthiesen is the ideal advocate of these relatively unknown composers. It is laudable she should promote their music, yet her choice for sensual, lyrical sounds has one drawback: there is little contrast between the different compositions. Halfway through the CD I found myself craving for some shrill dissonance or a relentless beat.

Moreover the selection is a tad stereotypical: music composed by women is sweet, elegant, and harmless. Undoubtedly this is unintentional, and it does not diminish Matthiesen’s excellent performance. – For those who like to swoon away to romantic guitar music, Guitar Ladies is the perfect CD.

Website Heike Matthiesen
Buy CD 

Posted in news, review, women composers | Tagged , , , , , , , , | Leave a comment

Sportschoolopera ‘Liebesleid’ van Huba de Graaff: hoe maakbaar is ons geluk?

Kan een mens zichzelf gelukkig sporten? Kun je liefdesverdriet wegtrainen? – Dit zijn de vragen die de Nederlandse componist Huba de Graaff stelt in haar nieuwste opera, Liebesleid. Deze beleeft zaterdag 8 april zijn première in het Shape all-in centre aan de Van Hallstraat 617 in Amsterdam. Op het ritme van ratelende sporttoestellen werkt een tromboneorkest zich fysiek uit de naad, aangemoedigd door twee lyrische sopranen met Kantiaanse peptalk. Zij gaan op zoek naar het sublieme geluksgevoel vanuit de sportschool.

Zingende apen

De Graaff is een van de origineelste stemmen in ons vaderlandse muziekleven. In 2013 verraste zij vriend en vijand met Apera, een opera gebaseerd op het gezang en gekrijs van apen. Zij verdiepte zich in de manier waarop allerlei apensoorten met elkaar communiceren, maakte hier opnames van en vertaalde deze naar muziek.

Het resultaat, dat deels verwant is aan Vlaamse polyfonie, werd uitgevoerd door de ­– met aapachtig haar uitgedoste ­– zangers van het Egidius Kwartet. Bijgestaan door acteur Marien Jongewaard lieten zij ‘tekstuele en muzikale elementen op elkaar botsen tot een mix van serene muziek en uit zijn voegen barstende taal’, zoals een criticus opmerkte.

Lustvol gekreun en gesteun

In haar voortdurende zoektocht naar de oorsprong van menselijk gezang ging De Graaff twee jaar later nog een stapje verder. In de even tegendraadse als originele Pornopera produceren een mannelijke en een vrouwelijke acteur menselijke paringsgeluiden, begeleid door harpklanken.

Het lustvolle gekreun en gesteun ligt volgens de componist aan de basis van onze wens tot zingen. Het mede op een verhaal van Ovidius gebaseerde libretto over incest bleef een uur lang boeien. ‘De pornopera van Huba de Graaff is het tegenovergestelde van een vluggertje’, noteerde Theaterkrant.

Zwetend op sporttoestel liefdesverdriet verwerken

Nu is er dan Liebesleid: een sportschool-opera, waarin De Graaff en librettist Erik-Ward Geerlings de maakbaarheid van ons geluk bevragen. Actrice Soetkin Demey, die eerder indruk maakte in de ‘pornopera’ speelt ook nu een hoofdrol. Doodongelukkig probeert zij haar liefdesverdriet weg te trainen met een stevige work-out in de sportschool.

De actrice wordt muzikaal bijgestaan door twee zangeressen en studenten uit de tromboneklas van meestertrombonist Brandt Attema. De overige muziek bestaat uit het gezoem en geratel van de sporttoestellen en het gezucht en gehijg van sporters en uitvoerders.

Benieuwd of ik als publiek ook geacht word mij in het zweet te werken…

Info en kaarten

Posted in music, news | Tagged , , , , , , , | 1 Comment

World Minimal Music Festival opent met De Materie van Louis Andriessen

Woensdag 5 april begint de vijfde editie van het tweejaarlijkse World Minimal Music Festival. Vijf dagen lang wordt het Muziekgebouw aan ’t IJ gevuld met hypnotiserende ritmes, trance-opwekkende melodieën en bezwerende drones. Naast bekende werken van pioniers als La Monte Young en Terry Riley staan nieuwe composities van Kate Moore en Bryce Dessner. Er zijn ook optredens van de Master Musicians of Jajouka, een fagotensemble van Bram van Sambeek, en van Suzanne Ciani, ‘prima donna van de Buchla-synth’.

Dutch Matters

Elke dag heeft een eigen thema, beginnend met ‘Dutch Matters’. Asko|Schönberg en dirigent Reinbert de Leeuw trappen woensdag het festival af met de vierdelige opera De Materie van Louis Andriessen. Geïnspireerd door de repeterende patronen van Steve Reich schiep Andriessen een eigen versie van het minimalisme. Die is hoekiger en dissonanter dan de muziek van zijn Amerikaanse collega’s. De bezetting haakt met elektrische (bas)gitaar, synthesizers en elektronica aan bij de popmuziek. Als opmaat voor dit concert klinkt een voorpremière van Porcelain van de Australische Kate Moore.

Lavinia Meijer

Lavinia Meijer (c) Photo Corbino

Donderdag 6 april is onder de titel ‘All American’ gewijd aan de aartsvaders van de minimal music. Harpiste Lavinia Meijer deelt het podium met Ensemble Klang en Nieuw Amsterdams Peil. Zij presenteren iconische composities als Music in Similar Motion van Philip Glass en Violin Phase van Steve Reich. Tevens klinkt muziek van Terry Riley, Thom Johnson en Frederic Rzewski. Diens Coming Together is gebaseerd op een tekst van een bajesklant, die eindeloos herhaald wordt tegen een fond van repeterende motieven in een pulserend ritme.

Bryce Dessner, voorman van de alternatieve popgroep The National componeerde speciaal voor Lavinia Meijer een nieuw stuk, dat tijdens het festival zijn wereldpremière beleeft. Meijer speelt ook haar eigen bewerking van een van de piano etudes van Philip Glass, die zij eerder met veel succes op cd zette. Zij kreeg hiervoor diens persoonlijke toestemming en bouwde een goede band op met Glass, van wie ze ook andere stukken voor haar instrument bewerkte. Inmiddels geldt zij als een autoriteit op het gebeid van zijn muziek.


Interessant ook is het concert van de Marokkaanse Master Musicians of Jajouka op vrijdag. Onder de noemer ‘World Roots’ gaan zij een verband aan met de Japanse meesterpercussioniste Midori Takada. Succes verzekerd. Zaterdag is gewijd aan ‘Trance’, met een uitvoering van Rushes van Michael Gordon door fagottist Bram van Sambeek en zeven van zijn studenten. Gordon componeerde het aanvankelijk voor 25 fagotten en als we de festivalbrochure mogen geloven, staat ons ‘een pulserende geluidszee’ te wachten.

Bedwelmende boventonen

La Monte Young, foto Jung Hee Choi

Zondag 9 april wordt het festival besloten met het thema ‘Meditation’. The Theatre of Eternal Music Brass Ensemble speelt The Second Dream of the High-Tension Line Stepdown Transformer van La Monte Young. Dit hypnotiserende werk voor acht trompetten bestaat slechts uit vier tonen, die eindeloos lang worden aangehouden – in reine stemming. Die klinkt voor onze aan afgeplatte intervallen gewende oren aanvankelijk ‘vals’, maar het went snel.

Door de resonantie van de instrumenten worden steeds meer boventonen hoorbaar, zodat gaandeweg een bedwelmend klankweefsel ontstaat. Het stuk wordt maar zelden uitgevoerd en beleeft zijn Nederlandse première. Het festival besluit zondagavond met een uitvoering van Kanon Pokajanen van Arvo Pärt. Ook dit monumentale, op Russisch-orthodoxe kerkmuziek gebaseerde werk is niet vaak te horen.

Einde in mineur

Cappella Amsterdam zette Kanon Pokajanen vorig jaar op een alom geroemde cd en tekent ook nu voor de uitvoering. Tragisch detail: het avontuurlijke koor wordt met opheffing bedreigd, waardoor het World Minimal Music Festival ietwat in mineur eindigt.

Meer info en kaarten
Op 7-9-2016 draaide ik in mijn programma Panorama de Leeuw op de Concertzender het tweede deel uit De Materie, ‘Hadewych’. Je beluistert de podcast hier

Posted in music, news | Tagged , , , , , , , , , , , , | Leave a comment

Fonds Podiumkunsten handhaaft subsidiestop Cappella Amsterdam

Utterly mesmerizing and enchanting’, schreef de New York Times over de cd met Kanon Pokajanen van Arvo Pärt die Cappella Amsterdam onlangs uitbracht. De gezaghebbende krant plaatste deze in de top 20 van beste klassieke cd’s wereldwijd van 2016. Toch blijft het Nederlandse Fonds Podiumkunsten bij zijn besluit dit internationaal vermaarde topkoor geen subsidie te geven. Volstrekt onbegrijpelijk.

Koor van wereldformaat

Onder dirigent Daniel Reuss is Cappella Amsterdam namelijk uitgegroeid tot een koor van wereldformaat. In november 2016 werd de dirigent vanwege zijn enorme verdiensten geridderd. Het koor trekt de aandacht met avontuurlijke concerten en gaat dwarsverbanden aan met andere ensembles. Het is tevens een van de initiatiefnemers van het gerenommeerde korenfestival Tenso Days. Jonge componisten krijgen ruim baan, maar ook Nederlandse grootmeesters als Ton de Leeuw en Daan Manneke worden gekoesterd. Opheffing zou een grote aderlating voor het Nederlandse muziekleven betekenen.

Het koor onderzoekt de mogelijkheid van juridische stappen.

Uit het persbericht:

‘Bestuur en directie onderzoeken op dit moment de mogelijkheden tot verdere (juridische) stappen. Tegelijkertijd zet het koor met ondersteuning van particulieren, publieke en private fondsen de activiteiten voort. Gezien het aanzien van Cappella Amsterdam in de Nederlandse en internationale muziekwereld, de (inter)nationale samenwerkingsverbanden en de betekenis van het koor voor de ontwikkeling van en talentontwikkeling in de internationale koormuziek, is het ondenkbaar het koor op te heffen. Cappella Amsterdam wil blijven zingen en zijn toekomstplannen doorzetten!’

Surf voor meer informatie naar Cappella Amsterdam.

Posted in music, news | Tagged , , , , | 2 Comments

10 jaar Britten Jeugd Strijkorkest – Dirigent Loes Visser: ‘Ik leer nog elke dag’

Al tijdens haar studie formeerde Loes Visser (1959) het Alpha Kamerorkest. In 1990 initieerde ze het Adamello Ensemble en zeventien jaar later stond ze aan de basis van het Britten Jeugd Strijkorkest, waarmee zij nu het tweede lustrum viert. Wat drijft haar en wat zijn haar mooiste ervaringen?


‘Ik heb het Alpha Kamerorkest opgericht omdat er behoefte aan was’, vertelt Visser, die viool  studeerde aan het Sweelinck Conservatorium in Amsterdam en directie bij Ru Sevenhuijsen. ‘Er zaten veel mensen in de vooropleiding en het eerste jaar maar er was geen orkest voor deze fase van de studie. Mijn medestudenten wilden orkestervaring opdoen en ik wilde graag dirigeren. Door een eigen kamerorkest op te richten sneed het mes aan twee kanten. Ik was pas negentien en het was een geweldige leerschool.’

In 1989 wordt ze gevraagd een 68-koppig kamerorkest te leiden tijdens een concerttournee. ‘We traden met veel succes op in Italië en Hongarije. In Noord-Italië vroegen de natuurvrienden van het Adamellogebergte mij terug te keren met een wat kleiner orkest. Daartoe formeerde ik het Adamello Ensemble, dat al naar gelang het gekozen repertoire bestond uit achtentwintig tot veertig musici. We zijn jarenlang elke zomer twee weken in Italië geweest, met fantastisch Italiaans eten en elke dag een concert. De mensen stonden enorm open en werden bijvoorbeeld tot tranen geroerd door Variations for Strings van Tristan Keuris.’

Nieuw elan

Wanneer ze in 2003 naar Zwolle verhuist, wordt ze al snel gevraagd het Constantijn Jeugdstrijkorkest onder haar hoede te nemen. ‘Dat heb ik twee seizoenen geleid, maar daarna zijn we helemaal opnieuw begonnen, met een nieuw bestuur, een nieuwe naam, een nieuwe opzet. En vooral: met nieuw elan.’ Samen met Yke Toepoel, hoofd van de klassieke afdeling van het Artez Conservatorium, stippelt ze de route uit voor wat het Britten Jeugd Strijkorkest zal gaan heten: ‘Allereerst wilde ik een frisse uitstraling voor het orkest. Verder vind ik het belangrijk dat jongeren het hele spectrum aan stijlen leren kennen. Van barok tot klassiek en van romantiek tot hedendaags.’

Maandelijks concert

Om de musici ervaring te laten opdoen met de orkestpraktijk wordt elke maand minstens één concert gegeven. ‘Ik zie er niets in om vier maanden lang aan een programma werken, twee concerten te geven en vervolgens weer vier maanden te werken. Ik wil het op een professionele manier aanpakken en de vaart erin houden. Door die regelmatige optredens worden de jongeren voortdurend gestimuleerd en leren ze ergens naar toe te werken.’ Vast onderdeel is bovendien een jaarlijkse tournee en een cd. ‘Daarnaast doen we veel andere dingen, maar dat basisformat is heel succesvol gebleken en geeft een mooi houvast.’

Loes Visser (c) Studio Serah

Spelen op niveau

Visser ziet het als een speerpunt de jonge musici muzikaal naar een hoger plan te tillen. ‘Mijn visie is dat ze op hun twaalfde echt al iets moeten kunnen. Iedereen doet auditie en heeft dus al een bepaald niveau. Ze moeten al jong trots kunnen zijn op hun talent, anders wordt het moeilijk ze jarenlang te binden aan je orkest. Ik streef er dus naar ze van meet af aan te laten spelen met leeftijdgenoten van hetzelfde hoge niveau. Ook werken we met gastsolisten, aan wie ze zich kunnen optrekken. We hebben bijvoorbeeld gespeeld met Liza Ferschtman, Daniël Wayenberg en Gavriel Lipkind. Het is inspirerend voor ze met zulke grootheden op te treden, daardoor worden ze echt opgetild.’

Optimale voorwaarden

Visser is voortdurend bezig de voorwaarden te optimaliseren en stelt alles in het werk opdat de jongeren zich volop kunnen ontplooien. ‘Dus niet alleen spelen in achterafzaaltjes met een vreselijke akoestiek, maar ook in mooie kerken en op grote concertpodia. Ik kijk ook altijd of ik orkestleden kan inzetten als aanvoerder of solist. Het is bovendien noodzakelijk dat ze goed begeleid worden, goed les krijgen en gedisciplineerd leren werken. We repeteren elke week, dat is een behoorlijke opgave. Het is daarom van wezensbelang dat de ouders er helemaal achter staan. Inmiddels is het orkest dusdanig gegroeid dat de meeste spelers in een jong-talentklas zitten of zelfs al zijn doorgestroomd naar het conservatorium. Het niveau is absoluut gestegen, sommigen hebben zelfs het Brittenconcours gewonnen.’

Eigen inbreng jonge musici

De musici mogen ook wensen indienen, qua repertoire of anderszins: ‘Die probeer ik dan te realiseren. Zo wilde de violist Sybren Holwerda dolgraag eens met Charlie Seam optreden, een beroemde Engelse violist en fotomodel. Ik heb het management van Seam gebeld en hij is gekomen! Hij schreed als het ware binnen in zijn chique Armanipak en speelde samen met ons prachtig het Poème van Chausson. Sybren werd zo geïnspireerd dat hij nu studeert in Londen. Altiste Jeltje Quirijnen wilde graag de Serenade van Tsjaikovski spelen. Daarvan hadden we al eerder het derde en vierde deel gedaan, maar omdat zij het graag wilde heb ik het nog eens integraal op het programma gezet.’

Dirigent en coach

Visser werkt graag met jonge mensen: ‘Ik vind het heerlijk een professioneel orkest te dirigeren, maar het leuke van werken met jonge mensen is dat je naast dirigent ook coach bent. Elke musicus vergt weer een andere benadering, daar leer ik nog elke dag van. Je werkt intensief met elkaar, ziet elkaar wekelijks, vaak jarenlang. De meesten komen rond hun 12e in het orkest en vertrekken rond hun 20e, dat schept een familiegevoel. Iedereen die meewerkt, doet het met hart en ziel. Het mooie van het Britten is bovendien dat de programma’s geregeld terugkeren, zodat er verdieping komt. De musici groeien in de muziek, dat is fantastisch om mee te maken.’

In tien jaar tijd zijn er zo’n zestig jonge musici geweest en vele hoogtepunten. ‘De tournees zijn altijd een feest. En de eerste keer dat we in Theater de Spiegel optraden, met het zigeunerorkest van Tata Mirando, was onvergetelijk. Topmomenten zijn er ook met de grote solisten, zoals onlangs Maria Milstein in Mozart’s Derde Vioolconcert. Bijzonder waren de ook optredens voor het Koningshuis, bijvoorbeeld toen we tijdens Koningsdag in Zwolle verkleed voor hen speelden.’  Maar de absolute topper voor mij is toch dat wij drie jaar geleden de eerste prijs wonnen tijdens het Summa Cum Laude Festival in Wenen.’

Summa cum laude

‘Ik herinner me nog dat we van de organisatie niet staand mochten spelen. Alle stoeltjes stonden klaar, maar ik zei: we gaan toch staan. Ik had de musici goed voorbereid en gevraagd: wat gaan jullie geven aan het publiek dat in die zaal zit? Er kwam van alles naar boven: blijdschap, kwaliteit, bezieling. Nou, daarmee gingen we het podium op. Direct alle stoelen aan de kant en spelen. Na afloop zei de jury: jullie stonden daar zó overtuigd, dit grenst aan het professionele. En gaf ons de eerste prijs. Geweldig dat we die met ons eigen karakter, met hoe wij het willen doen, hebben afgedwongen. Het juichende enthousiasme van de musici was hartverwarmend: We hebben gewonnen!’

Blijft er na zoveel mooie, positieve ervaringen nog wel wat te wensen over? Visser: ‘Ik zou heel graag het Divertimento van Bartók willen uitvoeren. Daarvoor moeten echt alle orkestleden op topniveau zitten, daar gaan we naar streven.’ Even is het stil, dan klinkt het beslist: ‘Dat gáán we voor elkaar krijgen!’

Posted in music, news | Tagged , , , , , , , | Leave a comment

Opera The New Prince: pretentious bombast

It is not easy to visit an opera unbiased when it is presented as a stunning piece of contemporary social criticism. Especially if it evokes such totally opposite reactions. The one calls The New Prince ‘an opera in the vein of our time’ (Mischa Spel, NRC), the other awards it ‘a fat insufficient’ (Erik Voermans, Het Parool). A subsequent critic demands more ‘textual stratification and less musical clichés’ (Peter van der Lint, Trouw). Yet another calls it a ‘spectacle opera’ that leaves nothing to our imagination (Henri Drost, Theaterkrant).


Let’s start at the beginning. The Arab-American composer Mohammed Fairouz (1985) was commissioned for The New Prince by the Opera Festival Forward. David Ignatius, a columnist for The New York Times supplied the libretto. He based it on Il Principe, a book by Niccolò Machiavelli, published in 1532, in which he describes the machinations of power.

Chewing gum

Ignatius presents Machiavelli as a living person, who is called to the rescue by pop-star president Wu Virtu. It is 2032 and Virtu leads the empire Amerasiopia, yet his position wavers. He is modelled after Kim Jong-un, the current ruler of North Korea. Avidly chewing gum he looks down on the scene from the mayor’s lodge of the Amsterdam City Theatre. The South Korean bass Simon Lim has the perfect arrogant stance and a good voice, but his English is barely comprehensible.

Wu Virtu (Simon Lim) photo Marco Borggreve

Bored, he watches how Machiavelli (the very convincing baritone Joshua Hopkins) dishes out the do’s and especially don’ts of a successful ruler. Aided by co-author Henry Kissinger (nicely smug interpretation of Marc Kudisch) he is working on a new version of Il Principe. His patron is Lady Fortuna (a highly pregnant, bossy Karin Strobos), who also acts as principal of his axioms. A colourful parade of dictators – from Savonarola to Hitler and from Mao Tse-Tung to Mubarak – illustrates ‘why princes must guard themselves against revolution’.

Explicit sex scenes – including Bill Clinton with cigar and Monica Lewinsky (a randy Nora Fischer) – show that a ruler must curb his primitive urges. Also, a ‘clash of civilizations’ should be avoided. Osama bin Laden and Dick Cheney descend a grand staircase singing, each stressing their own right. Wu Virtu is only moderately interested in Machiavelli’s lessons. Yet when his people revolt, he cunningly knows how to shift their anger on him. Bruised and beaten Machiavelli decides to withdraw into his writing life, together with Fortuna.

Undramatic libretto, bombardment of images

Director Lotte de Beer pairs the abundance of – one-dimensional – characters and events with a bombardment of images. It looks spectacular, with dazzlingly fast costume changes and dramatic scenery. De Beer adds one additional reference to current events to the totally undramatic and pretentious libretto: Donald Trump and Hilary Clinton fighting over a globe. When he brutishly pulls this from her hands a chorus appears behind him, wearing Trump masks. Indeed, nothing is left to our imagination.

The opera is not helped by the music of Fairouz, played rather sloppily by the Hague Philharmonic under the baton of Steven Sloane. The score is one big, bombastic pastiche. Carl Orff, Leonard Bernstein, John Adams, American folk music, Italian bel canto, Gregorian chant, jazz, everything passes by. Thought it’s catchy, and the pounding rhythms are contagious, it lacks character and challenge. Too slick for opera, too unpolished for musical.

In short, also a fat insufficient from me.

Posted in music, review | Tagged , , , , , | Leave a comment

Johannes-Passion van Bach als muziektheater: het kán

Het door Pierre Audi in 2016 geïnitieerde Opera Forward Festival bevraagt de toekomst van muziektheater. Het 13-daagse festival biedt (jonge) makers en zangers een kans nieuwe wegen te onderzoeken. Voor de tweede editie regisseerde Audi zelf And You Must Suffer, een muziektheatrale versie van Bachs Johannes-Passion. Deze productie van Muziektheater Transparant en het oudemuziekensemble B’Roque beleefde dinsdag 28 maart zijn Nederlandse première in het Muziekgebouw aan ’t IJ. De voorstelling werd beloond met een enthousiast applaus.


Met zijn vindingrijke mis-en-espace maakt Audi het drama van Jezus Christus invoelbaar. De zangers van Cappella Amsterdam groeperen zich dreigend rondom hem als zij Pontius Pilatus vragen hem ter dood te brengen. Staand op een plateau hoort Christus hun beschuldigingen aan. Als Pilatus overstag gaat en hem laat geselen, krimpt hij ineen van de pijn, waarop het koor weeklagend zijn handen naar hem uitstrekt. Na zijn kruisiging sluipen de zangers beschaamd het podium af, onderwijl zingend ‘Ich will dich preisen ewiglich’.

Al net zo besmuikt zijn zij in het pikkedonker opgekomen tijdens de door Annelies van Parys gecomponeerde proloog. In And Thou Must Suffer doordesemt zij gregoriaans aandoende melodielijnen met schelle, dissonante uitroepen van het koor: het onheil naakt. Subtiel verweeft zij motieven van Bach met haar eigen stuk, dat zij naadloos laat versmelten met diens Johannes-Passion.

Scènefoto And You Must Suffer (c) Koen Broos

Uitmuntende zangers en musici

De concentratie van de zangers van Cappella Amsterdam is voorbeeldig. Ruim twee uur lang bewegen zij zich in steeds wisselende formaties en in verschillende houdingen over het toneel. Toch zingen zij alles uit het hoofd, loepzuiver en in perfecte harmonie met de al even uitmuntende musici van B’Roque. Deze zijn links en rechts van dirigent Andreas Spering opgesteld. Met soepele, maar besliste gebaren voert hij de uitvoerders door de afwisselende en kleurrijke muziek van Bach. Zachte, ingetogen passages van individuele instrumenten staan naast luide, angstaanjagende tutti in een felle ritmiek.

Kwetsbare maar trotse Jezus

Jakob Pilgram is een meeslepende Evangelist. Zijn klaroenachtige tenor reikt tot in de verste uithoeken van de zaal en hij lijkt werkelijk betrokken bij wat hij zingt. De boomlange Dominik Köninger is een even kwetsbare als trotse Jezus. Met zijn warme bariton en indringende mimiek stelt hij de hypocrisie van zijn belagers aan de kaak. De tenor Magnus Staveland speelt zijn rol van wankelmoedige Petrus met verve. Met zijn gebogen gestalte en schielijk over zijn gezicht getrokken hoodie verloochent hij tot drie keer toe zijn vriend.

Al even indrukwekkend is de bas Tomás Král, die als Pilatus waarlijk ontzet lijkt over het onrecht dat Christus wordt aangedaan. De sopraan Grace Davidson heeft een mooie lichte stem, die echter gaandeweg wat onzekerder wordt. Ook de altus Benno Schachtner begint overtuigend, maar zijn stem schiet op emotionele momenten soms ongecontroleerd de hoogte in.

Rogier van der Weyden, Christus aan het Kruis met Maria en Johannes. Olie op paneel (1457-1464) fotocredit Wikipedia

Voorbeeldig lichtplan

Het voorbeeldige lichtplan van Peter Quasters maakt met een afwisseling van clair-obscur en sterke contrasten het verhaal nog indringender. De videobeelden van Mirjam Devriendt en Vincent Dunoyer voegen daar weer een extra laag aan toe. Kale olijftakken verbeelden Christus’ eenzaamheid, een in slow motion achter hem uitgestrekte hand illustreert hoezeer zijn lot in andermans handen ligt. De tegen het einde vertoonde beelden van de restauratie van het paneel Christus aan het kruis van Rogier van der Weyden zijn echter te expliciet en leiden de aandacht af van de muziek.


Na het eerste deel kleurt het videoscherm okergeel. We wanen ons in een zandwoestijn, terwijl het nieuw gecomponeerde L’Apokalypse Arabe van Samir Odeh-Tamini opklinkt. Angstig gefluister en schrijnende harmonieën van het koor, getimmer in het klavecimbel en langgerekte strijkerslijnen creëren een onheilspellende sfeer. De video toont rood getinte beelden van verwoeste steden bij de woorden ‘7000 Arabieren werden verdoofd, verblind’. Het komt als een totale Fremdkörper en is een tikkeltje te politiek-correct. Ook de korte, dissonante epiloog van Annelies van Parys botst met Bachs troostrijke slotzang.

Toch liever concertant

Audi heeft met And You Must Suffer aangetoond dat een passie muziektheatrale potentie heeft. Maar ondanks de uitstekende uitvoering en aansprekende enscenering sloeg de verveling na anderhalf uur toe. Het principe show, don’t tell waar ware opera op drijft, is geheel aan Bach voorbijgegaan. De constructie van een verteller (de evangelist) die de scènes aan elkaar praat is gekunsteld en haalt de vaart uit de voorstelling. Het bemoeilijkt bovendien identificatie met de personages.

Het experiment is dus weliswaar geslaagd, maar uiteindelijk lijkt een concertante uitvoering mij toch overtuigender.

Info en speellijst via deze link. 

Posted in music, review | Tagged , , , , , | 1 Comment

Van Baerle Trio speelt ‘Tombeau pour Ton de Leeuw’

Van Baerle Trio: Hannes Minnaar; Gideon den Herder, Maria Milstein, foto Marco Borggreve

Zijn composities zijn het resultaat van een fusie van twee in hem levende, tegengestelde krachten. Enerzijds de wil om de in hem levende creatieve energie om te zetten en te kanaliseren in strakke, abstracte klankstructuren, anderzijds de neiging tot directe actie, het omzetten van de creatieve impulsen in een onmiddellijk, emotioneel geladen gebaar.’

Aldus Ton de Leeuw (1926-1996) over zijn student en vriend Daan Manneke (1939), die zijn leermeester eerde in verschillende composities. Zo droeg hij zowel het orkestwerk Sine nomine als Symphonies of Winds voor blaasorkest of orgel aan hem op. In 1998 componeerde hij Tombeau pour Ton de Leeuw voor vier mannenstemmen, waarvan hij later ook versies maakte voor o.a. gamba solo, cello en piano, en zelfs harp, cello en vijfstemmig koor.

Ton de Leeuw (c) Muziekencyclopedie

Ton de Leeuw (c) Muziekencyclopedie

Voor het Van Baerle Trio realiseerde hij een nieuwe bewerking voor piano, viool en cello, die op vrijdag 6 januari zijn wereldpremière beleeft in het AVROTROS Vrijdagconcert in TivoliVredenburg. Ik sprak Daan Manneke in 2015 naar aanleiding van een hommage-concert voor Ton de Leeuw.

Waarom wilde je bij Ton de Leeuw studeren?

‘Ton de Leeuw was een internationaal gezochte en gewaardeerde docent: vanuit de hele wereld stroomde men naar Amsterdam om compositie bij hem te studeren. Ik had in 1968 een cursus muziekesthetiek bij Olivier Messiaen gevolgd, en herkende bij De Leeuw dezelfde ondogmatische en open houding ten aanzien van het componeren. Het stond voor mij vast dat hij mijn nieuwe leraar moest worden. In ons land gold hij als eigenzinnig en onorthodox, omdat hij zich onttrok aan gangbare stijlen. Hij ontwikkelde een eigen stem, meer gericht op belichting dan op ontwikkeling.’

‘Zelf vergeleek hij zijn compositiemethode met de werking van een caleidoscoop. Het patroon lijkt dynamisch omdat het kleurenpalet voortdurend verandert, maar er komt geen enkele kleur bij, evenmin gaat er eentje af. Het is een in zichzelf ronddraaiend geheel, dat de illusie van beweging wekt. Zo schiep hij een circulaire tijdsbeleving, als een soort ‘eeuwigheid’ in een spiralen muziektrappenhuis.’

Daan Manneke (c)

Daan Manneke (c)

Heeft je eigen muziek raakvlakken met die van De Leeuw?

‘Ik denk het wel. Dat zit hem bijvoorbeeld in het gebruik van modaliteit in plaats van een rigide atonale systematiek. We hebben ook allebei een feeling voor vocaal, lineair denken en een ‘romaanse’ sonoriteit met lange, cantando lijnen. Ook delen we een voorliefde voor de Franse taal, die een zekere verhevenheid en monumentaliteit genereert. Ton is me zeer dierbaar, ik schreef als eerbetoon mijn Tombeau pour Ton de Leeuw 1926-1996, waarnaar in 2015 ook een cd vernoemd is met een versie voor cello en piano.’

Een muziekjournalist schreef hierover: ‘Daan Mannekes Tombeau pour Ton de Leeuw sluit naadloos aan bij de impressionistische klanken van Ravel. In slechts enkele minuten roept hij een wereld vol licht melancholieke herinneringen en droombeelden op, opgetekend in zachte, warme kleuren.’

Ik ben benieuwd hoe de versie voor piano, viool en cello gaat klinken in de uitvoering door het Van Baerle Trio van Hannes Minnaar, Maria Milstein en Gideon den Herder. Zij plaatsen Tombeau pour Ton de Leeuw naast pianotrio’s van Beethoven, Ravel en Tristan Keuris.

 Het concert wordt live uitgezonden op Radio 4. Meer informatie via deze link.
Foto Van Baerle Trio: Marco Borggreve

Posted in music, news | Tagged , , , , | Leave a comment